MEDIA OPARTE NA ZMYSŁACH

Alfabet - komunikowanie się za pomocą liter

Opracowanie Mirosław J. Kubiak

Żyjemy w czasach, kiedy zaczyna powoli zanikać komunikacyjna rola pisma...

Poprzez stulecia pismo służyło do utrwalenia różnych mitów, tradycji i wiedzy. I chociaż wytwory rąk są pamiątkami po dawnych cywilizacjach, to bez pisma myśl ludzka uległaby zapomnieniu.

Sumerowie

Historia pisma rozpoczęła się w Mezopotamii, w dolinie Tygrysu i Eufratu, gdzie według dawnej tradycji znajdował się biblijny raj. Tam znajdowała  się ojczyzna Sumerów. Nie wiemy skąd oni przybyli i kiedy się osiedlili, ale w roku 3000 przed narodzeniem Chrystusa ich cywilizacja wywarła znaczny wpływ na starożytny Bliski Wschód. Tej cywilizacji zawdzięczamy jedną z największych zdobyczy ludzkości - wynalazek pisma.

Ale jeszcze kilkadziesiąt tysięcy lat przed Sumerami człowiek z epoki paleolitu pozostawił ślady swojej obecności ukryte na ścianach w jaskiniach Lascaux w postaci rysunków wykonanych przy pomocy barwników mineralnych. Do dnia dzisiejszego nie wiemy, czy był to zapis ich myśli, czy też zapis posiadanej wiedzy...

Do powstania najstarszego pisma nie przyczyniły się barwniki mineralne, ale glina z brzegów  Tygrysu i Eufratu. W tamtych czasach szkoła miała swoją siedzibę często nad rzeką. Przed  rozpoczęciem nauki dzieci uczyły się jak z gliny przygotować odpowiednią tabliczkę, która będzie nadawała się do zapisywania. Tylko dzieci z warstw uprzywilejowanych miały szansę posiąść sztukę pisania i czytania, która była zarezerwowana tylko dla małej, dobrze zorganizowanej kasty sumeryjskich kapłanów i skrybów. Kiedy tabliczka gliniana była już gotowa, znaki na niej wykonywano rylcem z trzciny. Od kształtu wytłoczonego znaku powstała nazwa tego pisma - pismo klinowe, pierwszego pisma w dziejach ludzkości.

Typowa tabliczka wielkości dłoni była używana przez Sumerów tylko do nauki pisania. Po wykorzystaniu jej była ona wyrzucana. Tabliczki były zapisywane dwustronnie, a nauka pisania polegała na tym, że na jednej stronie tabliczki nauczyciel pisał nowy tekst, który następnie uczeń kopiował na drugiej stronie.

Pismo klinowe Sumerów nie powstało spontanicznie, ale rozwijało się przez kilka stuleci w postaci piktogramów i obrazków. Każdy obrazek był uproszczonym wyobrażeniem słowa, konkretnego określonego przedmiotu. Ale system ten był mocno ograniczony, nie tylko jeśli chodzi siłę ekspresji, ale był on także bardzo skomplikowany. Jak tylko symbol zaczął oznaczać raczej dźwięk niż przedmiot, można było wykorzystać ten sam znak do przedstawiania kilku fonetycznie zbliżonych słów. Na przestrzeni wieków nastąpiła silna tendencja ograniczenia używanych przez Sumerów symboli z 2000 do około 500. Jednocześnie znaki przeszły proces uproszczenia i stylizacji, aż symbol przestał mieć cokolwiek wspólnego z tym co pierwotnie wyobrażał.

W roku 1400 przed narodzeniem Chrystusa, sumeryjskie pismo klinowe było powszechnie stosowane w handlu międzynarodowym. Pismo to ostatecznie zniknęło ustępując jego nowemu rodzajowi.

Fenicjanie

W II tysiącleciu przed narodzeniem Chrystusa Fenicjanie, zamieszkujący tereny w przybliżeniu odpowiadające obecnym przybrzeżnym rejonom Syrii i Libanu, wynaleźli pierwsze pismo alfabetyczne, które umożliwiało zastąpienie piktogramów znakami reprezentującymi poszczególne sylaby pierwszą spółgłoską. Tych znaków było 22, gdyż Fenicjanie nie stosowali odrębnych symboli na oznaczenie spółgłosek. Większość współczesnych alfabetów ma swoje korzenie wywodzące się z alfabetu fenickiego. Na ukształtowanie się fenickiego pisma literowego duży wpływ wywarło pismo hieroglificzne Egipcjan, z którymi Fenicjanie utrzymywali ścisłe kontakty ekonomiczne i dyplomatyczne. Fenicjanie zakładając placówki handlowe rozprzestrzeniali swoją bliskowschodnią cywilizację w całym basenie Morza Śródziemnego, co spowodowało, że ich pismo dotarło do starożytnej Grecji.

Starożytna Grecja i Imperium Rzymskie

Grekom zawdzięczamy to, że w zapisie mowy uwzględnili samogłoski. Słowo alfabet wywodzi się od nazwy dwóch pierwszych liter alfabetu greckiego: alfa i beta. W dniu 24 sierpnia 79 roku nastąpił wybuch Wezuwiusza zasypując śmiercionośną grubą warstwą popiołu  miasta: Pompeje i Herkulanum. Dopiero w 1748  roku miasta te zostały odkopane przez archeologów,  którzy pieczołowicie otworzyli najdrobniejsze szczegóły codziennego życia w rzymskim mieście.

Badania archeologiczne ustaliły, że wykształceni mieszkańcy obu tych miast do pisania używali woskowych tabliczek zrobionych z dwóch deszczułek połączonych sznurkiem w taki sposób, że otwierały się jak książka. Tabliczki pokrywano miękkim woskiem, a do pisania używano drewnianego, metalowego lub wykonanego z kości słoniowej rylca. Kiedy napisana na miękkim wosku wiadomość była już nie potrzebna, wymazywano ją tępym zakończeniem rylca wygładzając miękki wosk. Do szybkiego i wydajnego zapisywania wiadomości używano kursywy. Pisano wyłącznie dużymi literami. Tabliczki było proste w użyciu i tanie, co spowodowało, że po raz pierwszy w dziejach ludzkości czytanie i pisanie stało się powszechne i przestało być wyłącznym przywilejem wąskiej elity. Imperium rzymskie stworzyło podwaliny pod system szkolny, zapewniający powszechny dostęp do nauki pisania i czytania szerokim warstwom społeczeństwa.

Średniowiecze

Kiedy upadło cesarstwo rzymskie nastąpiła w Europie epoka zastoju kulturalnego, przed którą skutecznie obronił się kościół chrześcijański ukrywając za grubymi murami klasztorów pozostałości kulturalne z czasów ich świetności. Klasztory były samotnymi twierdzami życia intelektualnego, pielęgnujące sztuki piękne, naukę, architekturę, rolnictwo i sztukę pisania. Mroki średniowiecza sprawiły, że powszechna w Europie w czasach rzymskich umiejętność pisania i czytania zaginęła i stała się ona domeną tylko wąskiej elity duchowieństwa.

W przeciwieństwie do innych religii na świecie wiara chrześcijańska opierała się głównie na księgach pisanych. Przepisując święte księgi mnisi zachowali sztukę pisania i uratowali ją dla cywilizacji zachodniej.

Pierwsze znormalizowane pismo europejskie nazywane minuskułą karolińską powstało około roku 780 za panowania Karola Wielkiego. Pismo to składało się z prostych i czytelnych dużych i (po raz pierwszy) małych liter. Minuskuła karolińska stała się prekursorką wszystkich współczesnych krojów pisma na Zachodzie. Rzymskie woskowe tabliczki zostały w średniowieczu zastąpione pergaminem lub welinem (rodzaj dokładnie wyprawionych skór kóz, owiec lub cieląt), które po wygładzeniu były przycięte na odpowiednie arkusze. Pisano (najczęściej w kuchni, bo tam było widno i ciepło) gęsimi piórami, a wiele klasztorów miało swoje własne wytwórnie pergaminów. Pisano bardzo dokładnie i bardzo wolno, co sprawiało, że księgi w czasach średniowiecznych były bardzo rzadkie i bardzo drogie.

Wynalezienie druku

W połowie XV w wieku mieszkaniec niemieckiego miasta Moguncji Johannes Gensfleisch Gutenberg odmienił świat, mechanizując produkcję książek poprzez wynalezienie ruchomych  czcionek, liter w metalu.

W tamtych czasach pracowity mnich potrzebował około jednego roku, aby ukończyć mozolne przepisywanie jednej księgi, natomiast Gutenbergowi potrzeba było tylko kilku lat na wyprodukowanie imponującej (jak na ówczesne czasy) liczby 180 książek. I chociaż wynalazek Gutenberga spowodował, że można było szybciej drukować księgi, to koszty produkcji jednej książki były wówczas bardzo wysokie, w porównaniu z ręcznym ich przepisywaniem.

Kiedy Gutenberg wynalazł swoją prasę drukarską, w całej Europie było tylko 30 000 książek. Większość z nich to były Biblie i jej interpretacje. Ale wystarczyło tylko 50 lat, żeby liczba wydrukowanych woluminów wzrosła aż do 9 milionów, a ich treść ulegała stałej laicyzacji. Wynalezienie druku spowodowało, że książka stała się pierwszym w dziejach ludzkości towarem wytwarzanym na skalę masową. Dała ona początek Renesansowi, Reformacji, Wiekowi Rozumu i Rewolucji Przemysłowej. Bez upowszechnienia słowa drukowanego nie byłyby możliwe wszystkie te zdarzenia w dziejach ludzkości.

Wprowadzono powszechną naukę pisania i czytania i obowiązkowe szkolnictwo, aby każdy mógł skorzystać z tej zdobyczy ludzkości.

Na świecie istnieje ponad 5000 żywych języków, ale wszystkie one składają się z niewielkiej liczby około 40 dźwięków, które potrafi wyartykułować człowiek. Alfabet pozwolił na rozłożenie języka  mówionego na poszczególne zgłoski, przyporządkowując każdej odpowiedni symbol i umożliwiając na graficzny zapis mowy (jej wizualizację). Genialny pomysł Gutenberga umożliwił na szybkie zmechanizowanie procesu wizualizacji mowy i przeniesienie zbiorowej mądrości ludzkości na półki z książkami.

Systemy zapisu mowy

Codziennie miliony dzieci na całym świecie, z większym albo mniejszym entuzjazmem starają się opanować podstawowe umiejętności, jakimi są nauka pisania i czytania. Dzieci wychowane w kulturze zachodniej posługując się alfabetem mają o wiele łatwiejsze zadanie niż dzieci wychowane w kulturze chińskiej, które muszą opanować znaczną ilość skomplikowanych obrazków, leżących u podstaw tradycji liczącej tysiące lat. Pismo chińskie jest pismem opartym na piktogramach. Jest  ono bardziej skomplikowane niż pismo kultury zachodniej, gdyż obowiązuje w nim zasada, że jedno słowo to jeden symbol, co oznacza że pismo chińskie oddaje znaczenie słowa, a nie jego brzmienie.

I chociaż wystarczy tylko 26 znaków, aby opisać cały świat języków zachodnich, to trzeba opanować tysiące symboli, aby posiąść umiejętność czytania i pisania w języku chińskim. Zatem nauka pisania i czytania w języku chińskim sprawia dzieciom o wiele więcej trudności niż nauka pisania i czytania oparta o 26 literowy alfabet.

Znaki graficzne używane w języku chińskim pobudzają do pracy prawą półkulę mózgu, która zawiaduje naszymi emocjami, zdolnościami muzycznymi i procesami twórczymi. Natomiast pisma alfabetyczne zmuszają do dodawania litery do litery, słowa do słowa, zdania do zadania, linijki do linijki w sposób liniowy i logiczny, co angażuje do pracy lewą półkulę mózgu. Półkula ta jest odpowiedzialna za myślenie logiczno - analityczne.

Pisma alfabetyczne kładą szczególny nacisk na inteligencję i racjonalne myślenie, pobudzając część naszego mózgu, która jest odpowiedzialna za rozumowanie.

Alfabet, który angażując wyłącznie lewą półkulę mózgu, zdolny jest do niemal całkowitego wyłączania naszej prawej półkuli mózgu, kształtuje nasz sposób myślenia. Istnieje sprzężenie zwrotne pomiędzy logiczno - analitycznym charakterem rozumowania w kulturze zachodu i naszym racjonalnym myśleniem. To racjonalne myślenie, wykształcone na bazie alfabetycznego pisma, ma swoje ujemne strony, gdyż umyka nam nie tylko skojarzeniowa, emocjonalna strona komunikowania się na piśmie, ale także jego aspekty estetyczne.

W tradycji kultury wschodu pisanie (kaligrafia) to nie pośpieszne kreślenie notatki, lecz stworzenie idealnie ukształtowanego znaku. Ważne jest przede wszystkim mistrzostwo wykonania znaku, a nie czas potrzebny na jego stworzenie.

Rewolucja cyfrowa

Minęło zaledwie 500 lat od wynalezieniu druku przez Gutenberga, a zbiorową mądrość ludzkości czeka kolejna transformacja. Wraz z wynalezieniem druku zgromadzoną wiedzę człowieka przelano z umysłów na papier, co spowodowało stosunkowo szybkie upowszechnienie jej. Wynalezienie komputerów w drugiej połowie XX wieku spowodowało, że została ona przeniesiona z papieru na dyski komputerów, skąd trafiła do Globalnej Sieci Komputerowej Internet. Ten sposób upowszechniania wiedzy będzie miał wymiar rewolucyjny, ale skutków tej rewolucji nikt nie jest w stanie dzisiaj przewidzieć.

W ciągu ostatnich kilku lat został wprowadzony nowy sposób komunikowania się ludzi pomiędzy sobą. Warunkiem koniecznym na jego wprowadzenie jest digitalizacja całej ludzkiej wiedzy przy pomocy systemu dwójkowego, stosując tylko cyfry 0 i 1. U podstaw niezwykłości takiego sposobu zapisania informacje, jest różnica pomiędzy atomami i bitami.

Każdy z nas pamięta z lekcji fizyki, że świat składa się z atomów. My również jesteśmy zbudowani z atomów, które mają swoją masę i rozmiary. Jemy atomy oraz posługujemy się rzeczami, które  również zostały zbudowane z atomów. Natomiast bity nic nie ważą i nie mają wymiarów i "poruszają się" z prędkością światła. Dzięki Globalnej Sieci Komputerowej Internet powoli zaczynamy postrzegać otaczający świat nie w kategoriach atomów a bitów, czego przykładem może być umieszczanie codziennych informacji na papierze (gazeta) i w Internecie (gazeta elektroniczna). Wystarczy tylko jedno kliknięcie i na monitorze pojawia się  natychmiast informacja, która dostępna jest w każdym zakątku świata, wygenerowana poprzez pozbawione rozmiarów i masy bity.

Globalna Sieć Komputerowa Internet umożliwia nie tylko dostęp do najnowszych informacji, ale również do dokumentów archiwalnych, całych bibliotek, które zostały wcześniej zamienione do postaci cyfrowej (zdigitalizowane).

Zbiorowa wiedza ludzkości, którą teraz gromadzimy w bibliotekach po zeskanowaniu przy pomocy skanerów i zdigitalizowaniu trafia do Globalnej Sieci Komputerowej Internet. I rzeczywiście. Jeśli potrzebujemy informacji nt. np. Zasady Macha, to wystarczy w polu przeglądarki internetowej wypisać słowa: Zasada Macha lub po angielsku Mach's Principle i po krótkim oczekiwaniu otrzymujemy pewną liczbę stron WWW, które zawierają poukładane według określonej hierarchii ważności linki, które za pomocą kliknięcia lewym przyciskiem myszy zaprowadzą nas do miejsc, gdzie swobodnie możemy pogłębić swoją wiedzę na interesujący nas temat. Oczywiście na świecie jest wiele książek i artykułów naukowych dotyczących Zasady Macha, które jeszcze nie zostały przetworzone do postaci cyfrowej, ale jest to tylko kwestia czasu lub pieniędzy.

Globalna Sieć Komputerowa Internet jest bardzo atrakcyjna dla wielu ludzi, ponieważ ma cechy powszechnego łącznika, podobnie jak system telefoniczny do którego wszyscy mają dostęp. Sieć ta  daje szansę stworzenia demokratycznej elektronicznej kultury, a rozwijające się techniki i technologie są bardzo nęcące i atrakcyjne dla wielu ludzi.

Nowe media robią coś więcej niż tylko w nowy sposób przekazują znajome treści - zmieniają także samą treść. Nowe, wizualne, sugestywne media w niekonwencjonalny sposób łączą słowa i pismo, obrazy i dźwięki. Nie ulega wątpliwości, że te nowe osiągnięcia wywierają wpływ na tradycyjne metody nauczania i kształcenia.

Alfabet stworzył cywilizację ludzi myślących słowami. Współczesna technika elektroniczna uaktywnia całkiem inny obszar mózgu, który odpowiada za myślenie wyobrażeniowe.

W dzisiejszych czasach nie trzeba posiadać znajomości pisania i czytania, aby posługiwać się urządzeniami elektronicznymi się, np. porozumiewać przy pomocy telefonu, korzystać z radia czy telewizji.

Pomimo upływu tysiącleci słowa są nadal najpotężniejszą formą komunikowania się. Lecz czy  istnieją jakieś zagrożenia, że konwencjonalne sposoby przekazywania myśli wydadzą się staroświeckie w porównaniu z możliwościami stwarzanymi przez nowe media? Wydaje się, że nie,  gdyż ludzie znaleźli już nowe zastosowanie dla starych mediów. Takim wynalazkiem jest elektroniczna książka (e-book). W niedługim czasie być może każdy mieszkaniec Ziemi będzie miał tylko jedną książkę, ale książka ta będzie mogła być każdą książką. Być może będzie to interaktywna książka i również multimedialna.

Zapis mowy bez liter

Siła nowych mediów jest ogromna, umożliwiając np. na zapis mowy bez liter. Ich ogromną zaletą jest uaktywnianie prawej półkuli mózgu. Pismo alfabetyczne być może stanie się archaicznym sposobem komunikowani się. Już aktualnie istnieją komputerowe programy rozpoznawania słów, które umożliwiają na zapisywanie mowy oraz fonetyczne odtwarzanie zapisanego wcześniej tekstu. Zamiast pracowicie przepisywać nagrany na taśmie obszerny wykład, tracąc na to mnóstwo czasu i siły, zrobi to za nas komputer wyposażony w taki program.

Sam akt pisania - czynność tworzenia słów, nie ma znaczenia. Nie ważne jest, czy słowa pisze się odręcznie, czy też na maszynie, czy się je tylko wypowiada lub tylko o nich myśli. Ważna jest umiejętność wyrażania się, możliwość streszczania się, umiejętność stosowania właściwych metafor, które są zrozumiałe dla czytelnika. Tak więc opowiadanie różnorodnych historyjek, jako jeden z głównych rodzajów pisarstwa jest sztuką, która nie zaniknie. To sztuka, której wszyscy będą się uczyć. Jedni okażą się lepsi od innych, ale sama czynność, czynność zapisywania nie jest tutaj istotna. W erze cyfrowej pisanie nadal pozostanie podstawowym środkiem do opanowania skomplikowanych zagadnień z różnych dziedzin wiedzy, przedstawiania ich w prosty, uporządkowany sposób. Pisanie będzie nadal najważniejszą metodą systematyzowania ludzkich idei i uczuć, jednak poza światem pisma będą istniały inne światy, których dzisiaj nie potrafimy sobie nawet wyobrazić.

Niezależnie w jakim kierunku będzie rozwijała się ludzka cywilizacja, język zawsze pozostanie środkiem przekazywania naszych myśli. Pismo pozostanie instrumentem, które będziemy używać, aby utrwalać nasze myśli i idee i chronić je przed zapomnieniem.

Sposoby przekazywania informacji (wiedzy) oraz media służące do przekazu

Źródło:

Historia pisma - The History of Writing - film wideo emitowany w listopadzie 2000 roku na kanale Discovery Channel.