Wykorzystanie Internetu w międzynarodowych programach edukacyjnych

Elżbieta Gończ

Wprowadzenie

W dniu 13 stycznia br. odbyło się na Uniwersytecie Gdańskim seminarium, jedno z cyklu seminariów, poświęconych zagadnieniu edukacji na odległość. Uniwersytet Gdański przygotowuje się w tej formie do uruchomienia w nieodległej przyszłości projektów edukacyjnych wykorzystujących sieci internetowe. Spotkaniom z tego cyklu patronuje Prorektor Uniwersytetu dr hab. Andrzej Ceynowa, oraz prof. dr hab. Stanisław Wrycza, kierownik katedry informatyki ekonomicznej. Spotkania gromadzą osoby z różnych kręgów. Są wśród uczestników wykładowcy i studenci Uniwersytetu Gdańskiego, są przedstawiciele sektora gospodarczego, zainteresowani tematem, są hobbiści Internetu, którzy wierzą, że dzięki sieciom i dostępowi do zbiorów informacji możliwe będzie przyspieszenie rozwoju Polski i zmniejszenie luki cywilizacyjnej kraju do państw Unii Europejskiej, zgodnie z założeniami Strategii Rozwoju Polski do roku 2020 [1], w której przyjęto następujące cele strategiczne dla Polski w poszczególnych latach:

• 2001-2005 dokonanie przełomu w 3 dziedzinach dynamizujących gospodarkę: w edukacji, w budownictwie mieszkaniowym i w nauce,
• 2006-2010 proeksportowe nastawienie gospodarki,
• 2011-2015 przyspieszenie głębokiej restrukturyzacji gospodarki oraz główna fala inwestycji infrastrukturalnych,
• 2016-2020 początek bardziej aktywnej przebudowy struktury agrarnej i przyspieszenia przepływu ludności ze wsi do miast.

Przełom w edukacji musi oznaczać głębokie zmiany w organizacji systemu, programach i metodach uczenia. Uniwersytety są na całym świecie ostoją konserwatyzmu - a tymczasem, szczególnie w Polsce muszą stanąć na czele zmian bardzo głębokich i niekiedy zagrażających istniejącym strukturom i tradycyjnemu podejściu do wiedzy. Możliwość mówienia o takiej potrzebie jest już krokiem w dobrą stronę i trzeba wyrazić podziękowanie Rektorowi Andrzejowi Ceynowie, że podejmuje tę inicjatywę i patronuje jej osobiście.

Niniejszy artykuł to obszerne fragmenty wystąpienia podczas seminarium.

Edukacja jako kreator rozwoju

Edukacja staje się jednym z najważniejszych czynników rozwoju jako jego kreator, poprzez kształtowanie jakości kapitału ludzkiego, ale także jest samodzielną dynamiczną branżą gospodarczą, która w coraz większym stopniu tworzyć będzie wartość dodaną i przyczyniać się do wzrostu gospodarczego i kształtowania postaw społecznych, sprzyjających rozwojowi na miarę wyzwań XXI wieku.

Wydaje się, że w dłuższej perspektywie pomyślność państwa zależeć będzie od edukacji. Jeśli edukacja ma stanowić czynnik dynamizujący rozwój zgodnie z założeniami Strategii Rozwoju Polski do roku 2020. to wzrośnie ranga nauczyciela, wzrośnie zapotrzebowanie na kompetencje, pojawią się nowe potrzeby - kompetencje socjalne (np. umiejętność współpracy, komunikacja czy kwalifikacje przedsiębiorczości). Trzeba także liczyć się ze zmianą struktury zawodowej (wzrost produkcji w branży high- tech., rozwój sektora małych i średnich przedsiębiorstw, wzrost sektora usług, wzrost eksportu, a jednocześnie spadek w rolnictwie i w tradycyjnych branżach przemysłowych - zawody robotnicze). Upowszechni się dokształcanie ustawiczne (wiedza nie tylko szkolna). Pogłębiać będzie się nierówność przez różnice w wykształceniu i dostęp do pracy.

Cele i zamierzenia, jakie muszą sobie postawić organizacje kształcące:

• Ilość osób kształcących się w Polsce musi kaskadowo rosnąć (np. w Szwecji dokształcało się 60% społeczeństwa, w Polsce 14%, wskaźniki wykształcenia w Polsce znacznie różnią się od standardów UE).
• W erze postindustrialnej elity profesjonalne muszą zastąpić osoby bez wykształcenia, elity te trzeba kształcić w innych systemach i standardach oraz innymi metodami. W społeczeństwach rozwiniętych nie rządzą już robotnicy.
• Celem edukacyjnym staje się absolwent, wyposażony w umiejętność samo uczenia, otwarty na zmiany i na innych ludzi, przygotowany do funkcjonowania w społeczeństwie i dla społeczeństwa, a przede wszystkim innowacyjny w swoim podejściu do zawodowej dziedziny i jej związków z innymi dziedzinami nauki i wiedzy.
• Jaką strategię edukacji trzeba przyjąć, aby zrealizować takie cele i zamierzenia? Jak daleko jesteśmy od rozwiązania tego problemu?

Aktualnie realizowane strategie edukacyjne

• Tradycyjne instytucje edukacyjne nie wychodzą naprzeciw wyzwaniom - ery postindustrialnej, szkolnictwo podstawowe i ponadpodstawowe, szkoły wyższe i tradycyjne kursy uczą i dokształcają na poziomie informacyjnym, w małym stopniu wpływając na postawy czy doskonaląc umiejętności świadomego wyboru systemów wartości.
• Rośnie w Polsce liczba prywatnych szkół, które "produkują" wprawdzie absolwentów z dyplomami licencjata, ale powielają tradycyjne i nie przystające do wyzwań współczesności wzorce i programy edukacyjne, co nie poprawia jakości wykształcenia, a z pewnością podnosi jej koszty.
• Rok 2001-2003 to lata wyżu kandydatów na studia - oferta nie przystaje do tych potrzeb.
• Nie istnieje w praktyce narodowa strategia polskiej edukacji, brak rozwiązań systemowych finansowania wykształcenia w ubogim i coraz bardziej ubożejącym polskim społeczeństwie; starzeje się kadra naukowa, powstała luka pokoleniowa wśród pracowników nauki.
• Polska traci wskutek systemu i jakości swojej edukacji szanse rozwojowe.
• Uczelnie, nawet ekonomiczne nie są modelami sprawnego zarządzania, brakuje strategii produktów edukacyjnych oraz niestety wadliwy jest system finansów i rozliczeń, uniemożliwiający w praktyce ocenę efektywności finansowej poszczególnych produktów edukacyjnych. Znane z praktyki wielu uczelni wysokie narzuty na koszty ogólnouczelniane i często także wydziałowe (łącznie około 50 i 60 procent) sugerują, że produkty edukacyjne powinny mieć zyskowność na takim właśnie poziomie. Mało jest produktów jakiejkolwiek branży na świecie, może poza high tech i to tylko w fazie nowości rynkowej - o tak wysokim poziomie zyskowności. System ten sprzyja postawom zachowawczym, hamuje rozwój nowych projektów i nie zachęca kadr szkół wyższych do przedsiębiorczych zachowań. Narzuty obniżają także poziom wynagrodzeń kadr uczących, zmuszając nauczycieli do "gonitwy" za dodatkowymi zajęciami, by móc utrzymać siebie i swoje rodziny.
• Powstające inicjatywy EDUKACJI NA ODLEGŁOŚĆ w związku z "mizerią finansową" polskiej nauki, promują zewnętrzne programy, dorobek i kadrę edukacyjną.
• Coraz częściej "produkt" edukacji - czyli absolwent nie radzi sobie na rynku pracy, często nie radzi sobie także w miejscu pracy, brakuje mu wielu umiejętności niezbędnych do funkcjonowania w coraz bardziej wymagających warunkach.

Jak z tego wyjść obronną ręką?

Należy współtworzyć regionalny rynek wiedzy w tym:

• System doradztwa i szkoleń dla podmiotów gospodarczych, w tym dla małych i średnich przedsiębiorstw.
• System doradztwa i szkoleń dla instytucji publicznych.
• System wspierania innowacji transferu technologii.
• System szkolnictwa wyższego i instytucji, obejmujących informacje na temat: badań, potrzeb badań i regionalnej oferty edukacyjnej.

Region Pomorski nie doczekał się kompleksowej oferty w wymienionych dziedzinach. Na stronie internetowej "nasze miasto" pod hasłem edukacja-szkolenia nie ma wielu ofert. W 250 tysięcznej Gdyni nie ma wręcz żadnej oferty. Wyższe uczelnie oferują niektóre produkty, raczej w formie konsultingu uprawianego przez kadry uczelni, a nie przez uczelnię. Nie udało się także stworzyć takiego systemu poprzez Pomorską Izbę Przemysłowo-Handlową. Uniwersytet Gdański powinien wybrać kierunki strategiczne rozwoju swojej oferty edukacyjnej, niezależnie od utrzymywania tradycyjnych kierunków studiów. Współtworzenie regionalnego rynku wiedzy wymaga przemyślenia swojej strategii i wyboru priorytetów edukacyjnych, w których być może edukacja na odległość odegra swoją znaczącą rolę. W pierwszej jednak kolejności trzeba przygotować ramy prawne dla systemów edukacji na odległość, która na poziomie wyższym nie może być w Polsce realizowana.

Dostępne opcje i zalecenia

• Wybrać kierunki swoich specjalizacji w dziedzinie kształcenia na odległość.
• Włączyć się w istniejące inicjatywy edukacji na odległość
• Uruchomić punkty edukacji na odległość dostępne nieodpłatnie (edukacja dla rozwoju zrównoważonego).
• Wystąpić z projektem rozwinięcia systemu edukacji na odległość w ramach regionalnego rynku wiedzy w wybranych dziedzinach i z partnerami regionalnymi, których cele są zbieżne.
• Wystąpić do Ministerstwa Edukacji z zapytaniem o możliwość zmiany ustawy o szkolnictwie wyższym.

Koszty podejmowanych projektów powinny znaleźć finansowanie z budżetu edukacji , UE w dziedzinie rozwoju społeczeństwa informacyjnego (V program ramowy) oraz być częściowo finansowane z opłat klientów tych programów.

Przykłady dobrej praktyki:

Przykłady te zostały omówione poniżej:

Projekt ECO SCHOOLS

• Istnieje od 1995, prowadzony jest przez FEEE (Foundation for Environmental Education in Europe w 18 krajach europejskich, niestety nie w Polsce.
• Projekt posiada krajowych koordynatorów, którzy stają się członkami FEEE (jeden koordynator na kraj).
• Celem tego projektu jest podnoszenie świadomości ekologicznej i wiedzy w zakresie rozwoju zrównoważonego wśród młodzieży i wprowadzanie systemu zarządzania szkołą w sposób zgodny ze standardem ISO 14001/EMAS.
• Metodologia projektu to 7 elementów składowych, które wdrażane są w procesie osiągania zaplanowanych rezultatów projektu.
• Koordynator krajowy organizuje konkursy dla szkół w ramach których zgłaszają one swoje projekty i pracują nad nimi otrzymując zewnętrzną pomoc ze Stowarzyszenia.
• Szkoły komunikują się w INTERNECIE, wymieniając swoje doświadczenia
• Powstaje także sieć kontaktów pomiędzy nauczycielami, którzy prowadzą projekty szkolne.
• Informacje o projekcie ECO-SCHOOLS można znaleźć pod adresem: www.eco-schools.org.

Program GLOBE

• Firmowany przez niemieckie Ministerstwo Edukacji, Nauki, Badań i Technologii.
• Stworzony został przez kilka jednostek edukacyjnych, w tym Uniwersytet w Hanowerze.
• Szkoły zainteresowane projektem, włączają się do niego przez INTERNET.
• W ramach programu prowadzi się proste badania i obserwacje środowiska i otoczenia szkoły, wymienia się informacje np. o klimacie z uczniami innych szkół na całym świecie, podejmuje się w ramach platformy internetowej zarówno dyskusje nad problemami rozwoju zrównoważonego, jak i wspólne projekty badawcze
• Informacje o projekcie można znaleźć pod adresem: www.globe.gov (na amerykańskim serwerze) lubwww.mirror.globe-germany.de (międzynarodowy serwer niemiecki) lub www.globe-germany.de (krajowy serwer niemiecki).

Umwelt und Entwicklung

• Wydany w 2000 roku w Niemczech przez Instytut Szkolnictwa i Doskonalenia Zawodowego pakiet multimedialny - 2 płyty CD.
• Płyta 1 zawiera : Uczenie w wymiarze globalnym; rozwój i pokój.
• Płyta 2 zawiera: Budowanie programów multimedialnych i dydaktykę medialną; ochronę środowiska i etos świata.

Uczenie i nauka dla zrównoważonej przyszłości (UNESCO)
Dostępny od 2000 program nauczania i uczenia się dla rozwoju zrównoważonego, który obejmuje 25 modułów, zorganizowanych w 4 grupach.

• Grupa I: Curriculum Rationale: (globalne realia, rozumienie rozwoju zrównoważonego, dalsze perspektywy, reorientacja edukacji dla potrzeb rozwoju zrównoważonego, akceptacja wyzwań).
• Grupa II: Nauczanie o Rozwoju Zrównoważonym w ramach curriculum (przyszłość, edukacja obywatelska, edukacja zdrowia, edukacja konsumencka).
• Grupa III: Tematyka interdyscyplinarna w ramach curriculum: (kultura i religia, wiedza lokalna/narodowa a rozwój zrównoważony, kobiety a rozwój zrównoważony, populacja a rozwój, rozumienie głodu w świecie, zrównoważone rolnictwo, zrównoważona turystyka; zrównoważone społeczności lokalne).
• Grupa IV. Strategie edukacyjne (nauczanie eksperymentalne; opowiadanie; nauka wartości, nauka potrzeb, nauka właściwej oceny; rozwiązywanie przyszłych problemów, nauka poza klasą, rozwiązywanie problemów lokalnych społeczności).

Projekt MUOKNO (WSSE, Warszawa)

• Centrum Edukacyjne Międzynarodowego Uniwersytetu Otwartego Kształcenia na Odległość w Lansing powstało w Warszawie w 2000 roku.
• Centrum powstało jako projekt międzynarodowy współpracy edukacyjnej 3 krajów: USA, Polski i Ukrainy.
• Roczne czesne 2000 złotych + wpisowe 300.
• Programy na dwóch kierunkach: ekonomicznym i edukacyjnym
• Studia 3 letnie.
• Dyplomy wzajemnie uznawane (dyplom amerykański)
• Polskim partnerem projektu jest Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna w Warszawie, projekt firmuje Rektor Szkoły Prof. dr Wojciech Pomykało.

Biblioteki wirtualne i sieć ODL

• Biblioteki wirtualne: www.oss.wroc.pl/biuletyn.
• Sieć ODL w Centralnej i Środkowej Europie.
• W programie uczestniczy 13 krajów, w tym Polska i ponad 200 organizacji różnego typu.
• Program działa poprzez krajowe punkty kontaktowe, działa też 40 centrów regionalnych
• W ramach projektu przeszkolono ponad 1000 trenerów.
• Projekt stworzył 27 programów edukacyjnych, wykorzystywanych przez kraje uczestniczące w projekcie
• Projekt finansowany ze środków PHARE.

PODSUMOWANIE

Na darmo popisuje się filozof mądrością, jeśli sam sobie poradzić nie umie - ENNIUS). To właśnie środowiska edukacyjne są zobowiązane do podjęcia wyzwań współczesnego rozwoju, one właśnie powinny stawać na czele przemian, i tworzyć warunki intelektualne do kształtowania nowej rzeczywistości. Prezentacja miała na celu inspirowanie i zachęcanie do włączenia się w inicjatywy już działające i podjęcie własnych inicjatyw możliwie bezzwłocznie.

Umysł ludzki nie jest pojemnikiem, który trzeba napełnić lecz ogniem, który trzeba rozpalić. Gdyby wykładowcy i nauczyciele pamiętali o tej prostej zasadzie zyskaliby wielu chętnych słuchaczy i wiernych uczniów, którzy zainteresowani przedmiotem znaleźliby motywację do pogłębionych studiów we własnym zakresie. Współczesna edukacja potrzebuje właśnie pogłębionej samoedukacji. Nauczyciel znajduje się w uprzywilejowanej sytuacji, bo ma możliwość kształtowania tej motywacji, ale tylko wówczas gdy jest DOBRYM NAUCZYCIELEM. Narzędzia techniczne i zasoby informacji w sieci to tylko środki wspierające proces edukacji z których mądry nauczyciel będzie potrafił zrobić dobry użytek. Zanim powstaną programy edukacji na odległość możemy udostępniać swoje wykłady i modele do wglądu studentom i uczniom, wykorzystując czas kontaktu osobistego na dyskusje i aktywne formy edukacji, których uczenie na odległość nigdy nie zastąpi. Jestem głęboko przekonana, że bez wielkich nakładów finansowych Uniwersytet Gdański mógłby podjąć inicjatywę stworzenia własnej biblioteki wirtualnej, w której studenci mogliby znaleźć wykłady i programy z przedmiotów objętych programami studiów. Inicjatywa taka wymagałaby jednak opracowania systemu i wyjaśnienia praw własności intelektualnej i być może ustaleń co do częściowej odpłatności niektórych zbiorów oraz ograniczenia powszechnej dostępności do tych zbiorów. Projekt taki z pewnością wychodziłby naprzeciw cytowanej na wstępie Strategii Rozwoju Polski do 2020 w części dotyczącej przełomu w edukacji w latach 2001-2005. CZAS NA PRZEŁOM!

Gdzie można uzyskać więcej informacji

www.unesco.org/general/eng/programmes/targetepd/tlsf/index
www.globe.gov
www.mirror.globe-germany.de
www.globe-germany.de
www.eco-schools.org
www.oss.wroc.pl/biuletyn

Bibliografia:

[1]. STRATEGIA ROZWOJU POLSKI DO ROKU 2020 SYNTEZA, Komitet Prognoz POLSKA 2000 Plus przy Prezydium PAN, Warszawa 2000.

O Autorce:

Pani mgr Elżbieta Gończ jest:

• ekonomistą (współpraca międzynarodowa, handel zagraniczny),
• europejskim trenerem przedsiębiorczości i rozwoju msp,
• członkiem Polskiego Towarzystwa Współpracy z Klubem Rzymskim,
• członkiem Zespołu Problemowego Rozwoju Przestrzennego Polski i Europy KPZK przy PAN,
• odpowiedzialna za strategiczne planowanie rozwoju systemów terytorialnych i firm oraz kadr i rynku pracy,
• autorką procedur planistycznych i programów edukacyjnych uwzględniających koncepcję rozwoju zrównoważonego,
• ekspertem UE w V Programie Ramowym Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji UE.