Telecentra

Mirosław J. Kubiak

Wirtualna Edukacja

Koncepcja telecentrów została powitana jako próba rozwiązania palących problemów związanych z dostępem na świecie do technologii informacyjnych i komunikacyjnych (Information and Communication Technologies - ICT). Znaczenie koncepcji telecentrów stało się tak ważne, że ich powstanie było pilotowane przez różne agencje rządowe w wielu krajach na świecie. Telecentra zostały uznane za rodzaj panaceum wszędzie tam, gdzie dostęp do dobrodziejstw "cyfrowego świata" z jakiś powodów został bardzo utrudniony, przez co mieszkańcy zamieszkujący tamte tereny mają kłopot z dostępem do informacji ekonomicznej, edukacji, informacji rządowej itd.

Czy telecentra staną się popularne również w Polsce? Jak na razie można je policzyć na palcach jednej ręki.

Definicja

Przez telecentrum należy rozumieć strategiczne zlokalizowane udogodnienia, umożliwiające publiczny, sprzętowy i programowy dostęp do technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Są one zwykle wyposażone w:

• usługi telekomunikacyjne takie jak: telefon, faks, pocztę elektroniczną oraz Internet o stosunkowo dużej przepustowości,
• multimedialne komputery wraz z odpowiednim oprogramowaniem, drukarki, kserokopiarki,
• multimedialny sprzęt taki jak radio, telewizja, telewizja satelitarna oraz wideo,
• miejsca do spotykania się, komunikowania się lub poprowadzenia szkoleń.

Termin telecentrum wywodzi się od powstałej w 1985 roku pierwszej telechaty (telecottage)w leżącej na północy Szwecji miejscowości Harjedalens. Pierwsza telechata powstała w ramach programu mającego na celu przeciwdziałanie migracji młodzieży z mało ekologicznie zanieczyszczonych terenów północnej Szwecji do miast na południu kraju. Ponieważ wszelkie próby zahamowania tego procesu przez szwedzki rząd okazały się bezskuteczne, w 1985 roku zajął się tym zagadnieniem uniwersytet Ostersund i samorząd lokalny Harjedalens, proponując stworzenie ogólnodostępnej sieci telekomunikacyjnej mającej przerwać dotychczasową izolację mieszkańców wsi, a jednocześnie uniezależnić ich od odległych ośrodków wielkomiejskich. Efektem tego rozwiązania miała być społeczno-ekonomiczna emancypacja ludności tego terenu. Ludność ta musiała jednak posiąść praktyczne umiejętności wykorzystywania najnowszych zdobyczy ówczesnej elektroniki. Tak narodziła się telechata jako nowoczesny ośrodek informacyjno-telekomunikacyjny, dostosowany do potrzeb społeczności lokalnej (gminy, wsi, osady), wyposażony w odpowiednią sieć komputerową i telekomunikacyjną i służący ogółowi mieszkańców danego terenu. Umiejętność posługiwania się urządzeniami telechaty mieszkańcy nabywali podczas specjalnie organizowanych dla nich szkoleń.

W 1994 roku na świecie istniało już więcej niż 230 telecentrów w takich krajach jak Australia, Austria, Kanada, Dania, Finlandia, Niemcy, Irlandia, Japonia, Norwegia, Szwecja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Pomysł telecentrów szybko ewoluował i dopasowywał się do potrzeb rynku danego kraju. W Europie Centralnej Węgry stały się krajem, gdzie powstało ich najwięcej, bo ponad 150 telechat. W Polsce można policzyć je na palcach jednej ręki.

Telechata i telecentrum - różnice

Termin telechata podkreśla społeczny charakter ośrodka. Jest to zwykle ośrodek stworzony dla miejscowej społeczności, by sprzyjać podnoszeniu ich kwalifikacji, dawać dostęp do najnowszej technologii oraz umożliwiać wykonywanie telepracy. Niektórzy użytkownicy tej społeczności mogą tam pracować w pełnym wymiarze godzin, inni pragną skorzystać z niektórych urządzeń lub zapytać o szkolenia. Niektórzy mieszkańcy społeczności lokalnej mogą posiadać sztywne łącze telekomunikacyjne z telechatą z domu, który jest ich miejscem telepracy.

W odróżnieniu od telechaty termin telecentrum ma charakter bardziej komercyjny. Telecentrum to ośrodek, powstały dla zaspokajania określonych potrzeb komercyjnych, służący jako warsztat pracy dla osób, które mogłyby być zatrudnione na "zwykłym" etacie. Wolą one pracować na odległość, z dala od siedziby swojego pracodawcy, ale niekoniecznie w domu. Telecentra są czymś w rodzaju "służbowego biura", w którym położono duży nacisk na stworzenie zastępczego miejsca pracy, wyposażonego w zaawansowane urządzenia telekomunikacyjne oraz możliwość pracy sieciowej. Telecentra kładą większy nacisk na dobrze zarządzane, bezpieczne i niczym nie zakłócane środowisko pracy ludzi, którzy muszą dysponować niezawodnym warsztatem pracy z możliwością łatwego kontaktu z pracodawcą, współpracownikami, klientami, itp.

Co to jest telepraca?

O telepracy mówimy (http://www.eto.org.uk/nat/pl/iso/faq/defn_tw.htm), gdy przy użyciu dostępnych technik informatycznych i telekomunikacyjnych wykonywana jest praca w dowolnej odległości od miejsca, w którym oczekuje się na efekty tej pracy.

Pojęcie to obejmuje:

• telepracę domową, gdzie pracownik lub zleceniobiorca pracuje w domu zamiast dojeżdżać do biura praco- lub zleceniodawcy;
• telepracę mobilną, gdzie personel zarządzający, specjaliści lub serwisanci, dzięki technikom teleinformatycznym, większość czasu spędzać mogą u klienta. W ten sposób zapewniają szereg usług, w które zazwyczaj angażowany byłby personel biurowy, a klient musiałby przyjechać do siedziby firmy;
• telecentra, zapewniające dostęp do wszelkich ułatwień wirtualnego biura osobom, które nie chcą pracować w domu, ale nie mogą tracić czasu na dojazdy do siedziby firmy i pragną uniknąć związanych z tym niewygód i wydatków;
• telechaty, zapewniające obywatelom lokalnych społeczności możliwość podnoszenia kwalifikacji zawodowych, dostęp do zaawansowanych technik informatycznych i telekomunikacyjnych, pracy sieciowej oraz tzw. aspekt społeczny, którego może brakować osobie pracującej w domu;
• relokalizację funkcjonalną, gdzie funkcje usługowe przedsiębiorstwa, przedtem lokalizowane w pobliżu klienta, obecnie koncentrowane są w jednym miejscu i świadczone na odległość. Za przykład niech posłużą "główne biuro handlowe" (sprzedaż prowadzona dotychczas w centrum większych miast, teraz realizowana jest telefonicznie lub poprzez sieci komputerowe), oraz "zaplecze" (serwis i konserwacja, poprzednio wykonywane na miejscu, teraz może być świadczona z dowolnego miejsca na świecie za pomocą zdalnego dostępu do systemu).

Technologiczne trendy

Współczesne technologie i rynkowe trendy dają się opisać w czterech kategoriach:

• konwergencja - informacja, komunikacja i medialne technologie stają się nierozdzielne oferując dostęp do ogromnych multimedialnych zasobów,
• Internet - jego wykorzystanie w codziennym życiu staje się coraz bardziej powszechne, co umożliwia przekształcanie się biznesu w elektroniczny handel (e-handel),
• bezprzewodowe technologie komunikacyjne oraz technologie satelitarne, które umożliwiając dostęp do informacji z dowolnego miejsca na Ziemi, oferują niższe koszty połączeń,
• prywatyzacja i liberalizacja - to są dwa nierozłączne elementy znacznie przyśpieszające rozwój zaawansowanych technologii, zwiększając szeroki wachlarz ich możliwości.

Rewolucja techniczna, która umożliwia szybkie przekształcanie gospodarek krajów wysoko rozwiniętych i ich społeczeństw w kierunku ekonomii informacyjnej i społeczeństw informacyjnych, napotyka w krajach rozwijających się na poważne problemy i czasami nie do pokonania bariery, przyczyniając się do tzw. "cyfrowej przepaści". Z drugiej jednak strony rewolucja techniczna może spowodować w krajach rozwijających się szybką zmianę starego paradygmatu (społecznego i ekonomicznego) oferując korzyści takie jak:

• Internet i WWW - korzyści: nowe i rozszerzone źródła informacji i poznania,
• e-mail i chat rooms - korzyści: nowe możliwości komunikacyjne i dostęp do tzw. "wirtualnych organizacji",
• komputerowe oprogramowanie edukacyjne - korzyści: atrakcyjniejszy (multimedialny i interakcyjny) proces kształcenia,
• obniżanie opłat za korzystanie z sieci Internet przy zwiększaniu przepustowości tej sieci - korzyści: daje to większe możliwości dla poprowadzenia wideokonferencji oraz nauczania online,
• publiczny dostęp do sieci Internet - korzyści: dostęp do dobrodziejstw Sieci dla osób o niskim statusie materialnym i osób niepełnosprawnych.

Telecentra stały się wygodnym pomostem dla różnych form technologii informacyjnej i komunikacyjnej oferując nie tylko szybki dostęp do Internetu, ale również dostęp do bibliotek, odpowiednio wyposażone miejsca do poprowadzenia warsztatów szkoleniowych, seminariów, wideokonferencji, edukacji na odległość, szkoleń dotyczących ICT, możliwości dla telepracy, telemedycyny, telezdrowia oraz również możliwość funkcjonowania e-banku i e-handlu.

Telecentra mogłyby również pełnić funkcje centrów informacyjnych, umożliwiając dostęp do danych interesujący lokalną społeczność takich jak: rządowe informacje gospodarcze, prognoza pogody, ceny produktów rolnych na lokalnych giełdach towarowych, informacje o nowych kursach zawodowych, o możliwościach kształcenia w trybie zdalnym itd.

Telecentra powstały w wielu krajach rozwijających się takich jak m.in.: Indie, Mozambik, Uganda, Filipiny, Egipt, Ghana, Mali, Bhutan, Honduras, Tanzania, Meksyk, Brazylia, Haiti, Malediwy i Wietnam. Wiele telecentrów znajduje się w fazie planowania lub na etapie programów pilotujących. Ich niewątpliwą zaletą jest to, że dostarczają możliwości dostępu do publicznych i prywatnych usług do obszarów słabo zamieszkałych i terenów wiejskich, przyczyniając się tym samym do możliwości inwestowania na tych terenach. Spełniając swoje zadania telecentra przyczyniają się dynamicznych socjoekonomicznych zmian zamieszkujących na tych terenach społeczności pomagając:

• w rozwijaniu wiejskiej i zdalnej infrastruktury,
• w dostarczaniu wiejskim regionom kontaktu z lepiej pracującymi instytucjami użyteczności publicznej, powodując tym samym poprawę pracy miejscowej administracji,
• w tworzeniu miejsc pracy,
• w integracji małych lokalnych społeczności ze społecznościami międzynarodowymi, co znacznie przyśpiesza wymianę dóbr np. kulturowych i usług,
• przy wymianie ekspertów z różnych dziedzin nauki i techniki,
• miejscowym producentom w dostępie do rynku informacyjnego, co może przyczynić się do zmniejszenia liczby pośredników podczas zakupu materiałów i sprzedaży towarów a w konsekwencji do obniżenia cen wytworzonych towarów.

Do Redakcji Wirtualnej Edukacji napisał jeden z Czytelników takie słowa "Przed nami długa droga jeśli chodzi o zastosowanie komputera w kształceniu na odległość. Po pierwszym naborze okazało się, że naszymi słuchaczami są przede wszystkim osoby, które nigdy nie obsługiwały samodzielnie komputera". Lecz gdyby istniało w regionie Czytelnika telecentrum, które przejęłoby ciężar przeszkolenia zainteresowanych osób, a następnie udostępniłby m. in. komputerowy sprzęt i oprogramowanie, który umożliwiłby szybki dostęp do Globalnej Sieci Komputerowej Internet, to zapewne zaświeciłoby zielone światło dla kształcenia na odległość za pomocą środowiska WWW w Polsce.

Podstawowym atrybutem edukacji na odległość jest ustanowienie specyficznych kanałów komunikowania się ucznia lub studenta z nauczycielem. Te kanały muszą funkcjonować (i być interaktywne) przez cały okres realizacji danej formy kształcenia. Po stronie instytucji edukacyjnej (np. uczelni) takie kanały komunikowania zostały stworzone, natomiast po stronie studenta wygląda to różnie. I tutaj otworzyła się możliwość wspomożenia przez telecentra edukacji na odległość, których zadaniem, szczególnie w terenach słabo zaludnionych lub ubogich technologicznie, byłoby zapewnienie odpowiedniej bazy: bogatego zestawu rozmaitych i powszechnych środków technicznych, od telefonu i faksu poczynając, a na narzędziach teleinformatycznych i telesatelitarnych kończąc.

Odrębnym zadaniem dla edukacji na odległość (ale nie dla telecentrów) jest odpowiednie opracowane pod względem metodycznym i profesjonalnie wyprodukowane materiały dydaktyczne: podręczniki, poradniki wraz z pomocami w postaci kaset audio i/lub wideo oraz pakiety multimedialne z programami komputerowymi). Podręczniki powinny zawierać bogaty zestaw środków aktywizujących osoby uczące się i elementów umożliwiających samokontrolę postępów w nauce. Tym zagadnieniem zajmowałyby się odpowiednie do tego powołane instytucje.

Na świecie funkcjonują różne modele prowadzenia edukacji na odległość. O wyborze modelu kształcenia w trybie zdalnym decyduje kształt systemu edukacji w danym kraju, jego tradycja i potrzeby edukacyjne oraz inne czynniki (ustrój państwa, uwarunkowania kulturowe, geograficzne i demograficzne). Dokonując pewnych uproszczeń możemy wyróżnić trzy podstawowe modele edukacji na odległość (Nagórski, R., Gilewski, 2000):

• model instytucjonalny - odrębna państwowa (publiczna) instytucja prowadząca kompleksowo, w bardzo szerokim obszarze i w bardzo szerokiej skali kształcenie na odległość (np. angielski The Open University); obok tego kształcenie na odległość może być prowadzone także (w znacznie mniejszej skali) przez inne ośrodki edukacyjne;
• model sieci specjalistycznych ośrodków kształcenia na odległość - odrębne i samodzielne jednostki organizacyjne, publiczne i prywatne, powołane w celu prowadzenia kształcenia na odległość w sobie właściwych zakresach,
• model mieszany - istniejące instytucje edukacyjne (szkoły i wyższe uczelnie, centra kształcenia ustawicznego, ośrodki szkolenia i doskonalenia zawodowego) prowadzące równocześnie kształcenie na odległość oraz tradycyjne formy edukacji; kształcenie na odległość stanowi w tym modelu uzupełnienie i poszerzenie tradycyjnej oferty edukacyjnej, choć często w relatywnie dużej skali.

I tu pojawiła się nowa rola dla telecentrów, które oprócz innych (omówionych wcześniej) zadań mogłyby pełnić rolę nadajnika i odbiornika wysoko przepustowych (online) multimedialnych programów edukacyjnych, audio i wideokonferencji itd. dla edukacji na odległość, umożliwiając nie tylko rejestrowanie tych programów, ale również ich wypożyczanie osobom uczestniczącym w wybranym programie edukacyjnym.

Bibliografia

1. Internet.
2. Kubiak, M., J., Jak uczyć na odległość przy pomocy Internetu. Poradnik dla początkującego nauczyciela internauty. BKKK, Warszawa 1996.
3. Nagórski, R., Gilewski, W., Koncepcja wykorzystania i rozwoju edukacji na odległość w Polsce. Dokument opublikowany przez OCEN, Warszawa, październik 2000.
4. Perspectives on distance education. Telecentres: Case studies and key issues, Latchem, C., Walker, D., Editors, The Commonwealth of Learning, 2001, ISBN: 1-895369-88-6.