Próba stworzenia uniwersalnej definicji kształcenia na odległość

Mirosław J. Kubiak

Wirtualna Edukacja

Streszczenie. Niezbędne regulacje prawne dotyczące kształcenia na odległość w Polsce powinny w pierwszym etapie doprowadzić do zdefiniowania kształcenia na odległość i określenia jego zasadniczych cech. Nie jest to łatwe, gdyż różni badacze podają różne definicje kształcenia na odległość. W pracy dokonano analizy kilku wybranych definicji oraz podjęto próbę stworzenia, na ich bazie, uniwersalnej definicji kształcenia na odległość.

Wstęp

W zasadzie nie ma formalnych przeszkód, aby w Polsce prowadzić kształcenie na odległość, chociaż na stronach WWW Ministerstwa Edukacji i Sportu na pytanie:

Czy istnieją przepisy prawne regulujące kształcenie na odległość?

można znaleźć następującą odpowiedź:

"Obowiązujące przepisy nie przewidują kształcenia na odległość, chociaż znane są próby ich uruchomienia przez niektóre szkoły wyższe. W obecnym stanie prawnym Ministerstwo nie może sankcjonować takich inicjatyw i podejmuje odpowiednie działania mające na celu ich wyeliminowanie. Pod względem formalnym sprawy prowadzonych studiów reguluje art. 4 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, w którym nie występuje pojęcie studiów wirtualnych (...) [MENIS, 2003].

Aby kształcenie na odległość mogło w Polsce prawidłowo się rozwijać muszą zostać spełnione trzy następujące warunki [Nagórski, 2000]:

  • Muszą powstać odpowiednie uregulowania prawne.
  • Musi zostać stworzona odpowiednia infrastruktura.
  • Muszą powstać programy rozwoju.

Niezbędne regulacje prawne (działania legislacyjne) powinny doprowadzić do m.in. zdefiniowania kształcenia na odległość i określania głównych cech tego typu edukacji. W pracy podano kilka definicji kształcenia na odległość oraz podjęto próbę stworzenia uniwersalnej definicji. W tej pracy termin "edukacja na odległość" będzie wymiennie używany z terminem "kształcenie na odległość".


Kształcenie na odległość - istniejące definicje

Istnieje wiele definicji edukacji na odległość, gdyż wielu badaczy i osób zajmujących się tą problematyką rozumie kształcenie na odległość na wiele sposobów. Aby uściślić, co rozumiemy pod pojęciem kształcenia na odległość w pierwszej kolejności musimy wyjaśnić, co rozumiemy pod pojęciem kształcenia.

Jak uważa Bednarek: "W każdej szkole podstawową formą realizacji edukacji jest proces nauczania - uczenia się, inaczej określany jako proces kształcenia lub proces dydaktyczno - wychowawczy. Pod tym pojęciem rozumie się najczęściej system powiązanej ze sobą działalności nauczycieli i uczniów (stąd nauczanie i uczenie się) w toku, której nauczyciel, także rodzic, opiekun, innymi słowy każdy wychowawca bądź przekazuje uczniom wiedzę (wychowankom), bądź też kieruje ich pracą, stwarzając im warunki do samodzielnego zdobywania wiedzy, rozwijania osobowości i kształtowania postaw." [Bednarek, 2002].


Tradycyjne definicje kształcenia na odległość

Holmberg

Borje Holmberg, jeden z pionierów tego sposobu nauczania tak rozumiał edukację na odległość:

Określenie edukacja na odległość zawiera w sobie różne formy i poziomy kształcenia, które nie wymagają natychmiastowego nadzoru ani bezpośredniej obecności nauczycieli prowadzących zajęcia. Tym niemniej kształcenie odbywa się w sposób planowy pod nadzorem edukacyjnej organizacji [Holmberg, 1989].

W definicji edukacji na odległość Holmberga główny jej ciężar jest ześrodkowany na procesie kształcenia w ramach edukacyjnej organizacji. Dodatkową cechą tej definicji jest uwzględnienie braku bezpośredniego nadzoru nauczycieli prowadzących zajęcia oraz wyeliminowanie ich bezpośredniej obecności podczas procesu kształcenia.

Keegan

Według Desmonda Keegana edukację na odległość określają następujące cechy:

  • Nauczyciel i uczniowie są od siebie odseparowani.
  • Stosowane są media.
  • Zapewniona jest dwustronna komunikacja.
  • Nad całością czuwa edukacyjny system.
  • Zapewnione jest odpowiednie zaplecze technologiczne i zespoły ludzkie (an industrial base operation). [Keegan, 1990].
W tak podanej definicji prowadzący kształcenie na odległość oraz słuchacz (uczeń, student) są od siebie odseparowani w przestrzeni i w czasie, co oznacza że muszą oni komunikować się ze sobą w obie strony. Dodatkowo nad całością procesu kształcenia musi czuwać właściwa instytucja edukacyjna oraz musi być zapewnione odpowiednie zaplecze technologiczne i zespoły ludzkie odpowiedzialne za np. tworzenie materiałów itd.

Inaczej mówiąc oglądanie telewizji edukacyjnej lub surfowanie po stronach WWW w Internecie nie jest przejawem edukacji na odległość, chyba że odbywa się to w ramach działań przypisanych (określonych) przez edukacyjną instytucję.

Oprócz tego Keegan uważał, że edukacja na odległość jest tak złożoną strukturą, więc dla jej poprawnego funkcjonowania wymagane jest stworzenie całego zaplecza technologicznego, wspomagającego ten proces kształcenia. W kształceniu na odległość prowadzący to kształcenie (nauczyciel, instruktor, tutor) jest nadal w centrum uwagi i pomimo istniejącego całego zaplecza technologicznego to on nadal kształtuje formę tego procesu, czuwając nad jego całością. Oczywiście nie należy zapominać, że z osobą prowadzącą kształcenie musi współdziałać wielu specjalistów (w zależności od złożoności projektu):, takich jak metodycy kształcenia na odległość, programiści i graficy komputerowi, animatorzy, muzycy, lektorzy, specjaliści od multimediów itd.

W definicji edukacji na odległość Keegana główny jej ciężar jest ześrodkowany na separacji w przestrzeni i w czasie nauczyciela i osób uczących się, co pociąga za sobą stosowanie mediów i dwustronną komunikację między sobą. Dodatkową cechą tej definicji jest obecność w czasie trwania procesu kształcenia właściwej instytucji edukacyjnej, stworzenie odpowiedniego zaplecza technologicznego i powołanie zespołów ludzkich odpowiedzialnych za tworzenie materiałów itd.

Kubiak

Kubiak przyjął za Keeganem, [Keegan, 1990], że: "nauczanie na odległość jest metodą prowadzenia procesu dydaktycznego w warunkach, gdy:

  • uczniowie i nauczyciele są oddaleni od siebie,
  • do przekazu informacji pomiędzy nimi stosowane są współczesne media,
  • istnieje dwustronna komunikacja między nimi (niekoniecznie w tym samym czasie),
  • grupy uczące się są nieobecne w jednym miejscu (nauczanie nie jest synchroniczne),
  • nad całym procesem czuwa jakaś instytucja organizacyjna".
Oto inna proponowana przez Kubiaka definicja dla kształcenia na odległość jest następująca:

Kształcenie na odległość jest to metoda prowadzenia procesu dydaktycznego w warunkach, gdy nauczyciele i uczniowie (studenci) są od siebie (czasami znacznie) oddaleni i nie znajdują się w tym samym miejscu stosując do przekazywania informacji, oprócz tradycyjnych sposobów komunikowania się, również współczesne, bardzo nowoczesne technologie telekomunikacyjne przesyłając: głos, wideo, komputerowe dane oraz materiały drukowane. Współczesne technologie umożliwiają również na bezpośredni kontakt w czasie rzeczywistym pomiędzy nauczycielem, a uczniem za pomocą audio- lub wideokonferencji, niezależnie od odległości, jaka ich dzieli.

Nagórski

Według Nagórskiego, na świecie funkcjonuje bardzo wiele definicji edukacji (kształcenia) na odległość (ang. distance education) [Nagórski, 2000]. Ta różnorodność definicji sprawia, że w różnych rejonach świata, gdzie są zróżnicowane tradycje i uwarunkowania, różne obszary lub aspekty edukacji są rozumiane jako kształcenie na odległość. Nagórski proponuje następującą definicję edukacji na odległość:

Edukacja na odległość oznacza takie prowadzenie procesu kształcenia, w którym w istotny sposób uwzględnia się znaczący dla tego procesu brak bezpośredniego kontaktu ucznia/studenta (uczącego się) z nauczycielem i innymi kształcącymi - poprzez zastosowanie specyficznej organizacji kształcenia, w której kluczowe znaczenie mają:

  • specjalnie przygotowane materiały i pomoce dydaktyczne, do wykorzystywania w procesie uczenia,
  • odmienne niż w tradycyjnym kształceniu szkolnym sposoby komunikowania się ucznia/studenta z nauczycielem i monitorowania przez nauczyciela procesu uczenia się, a także inne sposoby kontaktowania się (w miarę potrzeby) uczących się między sobą,
  • odpowiednia obsługa toku kształcenia i administrowania nim [Nagórski, 2000].
Termin "edukacja na odległość", będący dokładnym tłumaczeniem angielskiego słowa distance education, do chwili obecnej dość dobrze wpisał się w życie codzienne, w którym używane są również inne określenia: "edukacja zdalna/kształcenie zdalne" lub "edukacja niestacjonarna/kształcenie niestacjonarne" [Nagórski, 2000]. "Proponowana definicja edukacji na odległość jest na tyle "pojemna", że mogą w niej się zmieścić, jako opcje, wszystkie znane i stosowane w Polsce tryby kształcenia "pozastacjonarnego", jak eksternistyczny, korespondencyjny i zaoczny oraz tzw. samokształcenie kierowane. Tak rozumiana edukacja na odległość, nie tylko nie neguje niczego, co wartościowe i zakorzenione w polskiej tradycji edukacyjnej, ale umożliwia usunięcie znanych słabości niestacjonarnych form edukacji, tak by efekt był jakościowo porównywalny z efektem uzyskiwanym w kształceniu stacjonarnym (spełniał te wymagania). Istotny atrybut edukacji na odległość, jakim jest brak bieżącego kontaktu bezpośredniego uczącego się z nauczycielem i placówką edukacyjną musi być bowiem rekompensowany specyficznymi formami interaktywnego kontaktu między tymi podmiotami, a bezpośrednie monitorowanie postępów w nauce - w znacznym stopniu autokontrolą wymuszaną przez specyficznie konstruowane materiały dydaktyczne" [Nagórski, 2000]. Jak dalej zauważa Nagórski, kształcenie na odległość może doskonale uzupełniać kształcenie tradycyjne (integrować się z nim), wspomagając proces uczenia się. "Odseparowanie" nauczyciela od osoby uczącej się stwarza nowe możliwości dostępu do edukacji, wychodząc naprzeciw pożądanej jej otwartości i elastyczności. Otwartość kształcenia (ang. open education) oznacza dostępność do danej formy kształcenia (kursu) dla każdej zainteresowanej osoby, która ma potrzebę lub chęć uczestnictwa, jeśli tylko spełnia minimalne wymagania formalne i kryteria merytoryczne (absolutnie niezbędne). Elastyczność edukacji (ang. flexible education) oznacza zindywidualizowaną, w zależności od potrzeb i możliwości danej osoby (tempo nauczania, miejsce, dobór treści szczegółowych), realizację programu kształcenia [Nagórski, 2000].

Brak bieżącego kontaktu bezpośredniego nauczyciela z uczniem lub studentem pozwala tak kształtować tok realizacji określonej formy kształcenia, aby uzyskać pożądaną jakość efektów przy zachowaniu maksymalnej elastyczności procesu uczenia się. Oznacza to, że wymagane zajęcia laboratoryjne należy przeprowadzić w trybie stacjonarnym, a pozostałe w trybie zindywidualizowanym poza placówką edukacyjną. Dynamiczny rozwój technologii informacyjnych i komunikacyjnych (ang. Information and Communication Technology - ICT) sprawia, że kształcenie na odległość może być coraz częściej stosowane, przy zachowaniu, a nawet podwyższeniu wymaganej jakości jej efektów [Nagórski, 2000].

Moore

Według M. G. Moore'a, chociaż jego definicja została zaproponowana ponad 30 lat temu: Edukacja na odległość jest normalnym, planowanym procesem kształcenia, który odbywa się w różnych miejscach, co wymaga specjalnej techniki projektowania etapów nauki (np. kursów), metod komunikowania się ze sobą (elektronicznych i innych) oraz specjalnego organizacyjnego i administracyjnego zarządzania całym procesem kształcenia.

Definicja Moore'a kładzie większy nacisk na aspekt organizacyjnego i administracyjnego zarządzania całym procesem kształcenia, a zaplanowany przez odpowiednią (powołaną do tego celu) instytucję edukacyjną proces kształcenia na odległość różni się, według Moore'a, od przypadkowej, nie zaplanowanej nauki na odległość.

Peters

Według Otto Petersa, innego pioniera na polu edukacji na odległość, pojęcie procesu planowania i organizacji w kształceniu na odległość należy podnieść do wyższego poziomu, nadając jej atrybut "przemysłowy". Peters określił następujące cechy podkreślające ekonomiczne właściwości edukacji na odległość:

  • podział pracy w zespole tworzącym kursy,
  • masowa produkcja materiałów edukacyjnych i informacyjnych połączona z ich dystrybucją,
  • wrażliwość kształcenia na odległość od skali ekonomicznych przedsięwzięć.
Saba

Według Saby kształcenie na odległość jest ogólną koncepcją, która ma swoje korzenie w edukacji tradycyjnej i kształceniu dorosłych, obejmując edukację nietradycyjną (ang. non-traditional education) i studia niezależne (ang. independent study) [Saba, 2003]. To dzięki dynamicznemu rozwojowi nowoczesnych technologii, kształcenie na odległość z kształcenia korespondencyjnego (gdzie na odległość przesyłano drukowane materiały edukacyjne), stało się radiem edukacyjnym, telewizją edukacyjna oraz edukacją opartą o Internet (ang. web-based education) [WBEC, 2000].

Saba, w oparciu o Ogólną teorię systemów zauważył, że kształcenie na odległość to złożony i hierarchiczny system, składający się z wzajemnie powiązanych ze sobą podsystemów, które posiadając własną złożoność, wzajemnie na siebie oddziaływują [Saba, 2003].

Podstawą hierarchii systemu związanego z kształceniem na odległość stanowi sprzęt komputerowy i związane z nim oprogramowanie komputerowe. Inne podsystemy uczestniczące w kształceniu na odległość zawierają:

  • Środki telekomunikacji, które umożliwiają kontakt nauczyciela ze studentami w obie strony.
  • System edukacyjny odpowiedzialny za cały proces kształcenia, zawarty w programie nauczania.
  • System skupiający cały procesem kształcenia i zarządzający nim.
  • System socjalny odpowiedzialny za regulację finansową całego przedsięwzięcia.
  • Międzynarodowy system, taki jak np. World Wide Web, który umożliwia ludziom w różnych krajach zaangażować się w proces kształcenia na różnych poziomach na świecie.
Ten hierarchiczny układ:
  • Daje analityczne narzędzie do identyfikowania różnych podsystemów kształcenia na odległość przy jednoczesnym koncentrowaniu się na wybranym podsystemie.
  • Jest narzędziem projektowania dla identyfikowania podsystemów w czasie rozważań.
  • Jest konceptualnym narzędziem podczas formułowania hipotez na temat jego kompletności, który każdy podsystem zawiera, ich powiązań i testuję taką hipotezę poprzez zastosowanie metodologii systemów [Saba, 2003].

Nowe media i nowe koncepcje

Lata 90-te XX wieku były latami niewiarygodnego wzrostu konceptualizacji w edukacji na odległość, co spowodowane było wprowadzeniem do procesu kształcenia nowych mediów takich jak: multimedia i Globalna Sieć Komputerowej Internet oraz stworzenie, dzięki komputerom i telekomunikacji, nowych interaktywnych sposobów komunikowania się zwanych Computer Mediated Communication (CMC) - komunikowanie się za pomocą komputera.

Harasim (1990) uwydatnił "społeczną naturę środowiska edukacyjnego" w kształceniu online jako cechę odróżniającą. Uważa on, że "tradycyjne modele edukacji na odległość podkreślają niezależność osoby uczącej się (Moore 1986) i jej prywatność (Keegan 1986)", w przeciwieństwie do modelu online, który jest grupową działalnością uczących się, angażującą proces społecznej interakcji, która czasami staje się edukacją bezpośrednią (ang. "face-to-face" education). Harasim kontynuuje dalej: "Historycznie, społeczne i kognitywne korzyści z wzajemnej, bezpośredniej interakcji i współpracy były dostępne tylko w edukacji tradycyjnej (bezpośredniej) (ang. face-to-face learning). Wprowadzenie edukacji online otwiera zupełnie nowe możliwości dla edukacyjnej interakcji".

Dodatkowo Harasim wprowadził pięć cech charakteryzujących edukację na odległość:

  • komunikowanie odbywa się w trybie każdy z każdym,
  • nauka może odbywać się w dowolnym miejscu,
  • nauka może odbywać się w dowolnym momencie czasowym,
  • komunikowanie się między sobą zostało oparte o tekst oraz
  • komunikowanie odbywa się za pomocą komputera - Computer Mediated Communication.
Prace Harasima pozwoliły na stwierdzenie, że:
  • aktywna nauka odbywa się poprzez komunikowanie się ze sobą oraz że
  • społeczny proces tworzenia wiedzy odbywa się w kierunku całkowitej teorii i definicji edukacji na odległość.
Aktywne uczestnictwo w nauce oraz rozszerzenie mocy intelektualnych człowieka za pośrednictwem komunikowania się przyczynia się do stosowania technologii medialnych jako "kognitywnych systemów dostawczych". W tym modelu wiedza jest społecznie konstruowana poprzez jej uczestników, zanurzonych w wirtualnym środowisku wygenerowanym poprzez komputery połączone ze sobą w sieci.


Propozycja uniwersalnej definicja kształcenia na odległość

Proponowana uniwersalna definicja kształcenia na odległość przyjęta poprzez kompilację innych definicji jest następująca:

  1. Kształcenie na odległość jest normalnym i planowanym procesem kształcenia odbywającym się pod nadzorem instytucji organizacyjnej (edukacyjnej, certyfikującej itd.). Proces kształcenia nie wymaga natychmiastowego nadzoru ani bezpośredniej obecności nauczycieli prowadzących zajęcia (Holmberg) i odbywa się w sytuacji, kiedy nauczyciel i osoby uczące się są od siebie odseparowani (Keegan).
  2. Separacja nauczyciela i osób uczących się może mieć charakter przestrzenny, czasowy lub jednocześnie przestrzenny i czasowy, co pociąga za sobą zastosowanie różnych (synchronicznych i asynchronicznych) modeli kształcenia oraz innowacji pedagogicznych i wymaga specjalnej techniki projektowania etapów nauki, materiałów edukacyjnych, metod dwustronnego komunikowania się ze sobą, specjalnego organizacyjnego i administracyjnego zarządzania całym procesem kształcenia (Moore).
  3. Do przekazywania wiedzy i informacji stosowane są media (Keegan) tradycyjne oraz bardzo nowoczesne media telekomunikacyjne, przesyłające w obie strony: głos, obraz wideo, komputerowe dane, umożliwiają również na bezpośredni, dwustronny kontakt w czasie rzeczywistym pomiędzy nauczycielem, a uczniem za pomocą audio- lub wideokonferencji, niezależnie od odległości jaka ich dzieli.
  4. Proces kształcenia odbywa się poprzez synchroniczne lub asynchroniczne komunikowanie się ze sobą (Harasim), a jego tempo, miejsce, dobór treści szczegółowych mogą być zindywidualizowane i ustalane elastyczne [Nagórski]. Kształcenie odbywa się w ramach różnych filozofii nauczania (np. konstruktywizm, kształcenie oparte na współpracy, kształcenie oparte na rozwiązywaniu problemów itd.)
  5. Cały proces kształcenia na odległość oraz związane z nim tworzenie materiałów edukacyjnych przez zasoby ludzkie i ich prezentowanie, zaplecze logistyczne itd. jest wspomagany odpowiednim oprogramowaniem i sprzętem komputerowym oraz telekomunikacyjnym [Keegan, Saba].
Proponowana definicja zawiera w sobie pięć głównych elementów, w ramach których funkcjonuje proces kształcenia/edukacji na odległość. Te elementy to:
  1. Instytucja nadzorująca (edukacyjna, certyfikująca itd.).
  2. Czasoprzestrzenna separacja nauczyciela i osób uczących się.
  3. Stosowane media.
  4. Synchroniczne lub asynchroniczne komunikowanie się.
  5. Komputerowe oraz telekomunikacyjne wsparcie.


Wnioski

Jak uważa Nagórski, aby w Polsce mógł nastąpić szybszy rozwój kształcenia na odległość należy stworzyć: odpowiednie uregulowania prawne, właściwą infrastrukturę, oraz odpowiednie programy rozwoju [Nagórski, 2000].

Zaproponowana definicja może przyczynić się do szybszych uregulowań prawnych dotyczących kształcenia na odległość w Polsce.


Bibliografia

  1. Bednarek, J., Media w nauczaniu, seria Szkoła, dydaktyka, zadania, MIKOM, Warszawa, 2002, ISBN 83-7279-278-X.
  2. Holmberg, B (1989) Theory and practice of distance education. Routledge. London, cytowane z http://www.distance-educator.com/index1a101600.phtml.
  3. Keegan D., Open learning: concepts and costs, successes and failures. In Atkinson R and McBeath C. (eds) Open learning and new technology. Perth: ASET/Murdoch University, 230-243, 1990, cytowane z http://www.distance-educator.com/index1a1016 00.phtml.
  4. Kubiak, M., J., Jak uczyć na odległość przy pomocy Internetu. Poradnik dla początkującego nauczyciela internauty, BKKK, Warszawa 1997, ISBN 83-87116-05-X.
  5. Kubiak, M., J., Internet dla nauczycieli. Nauczanie na odległość, MIKOM, Warszawa, 1997, ISBN 83-87102-29-6.
  6. Kubiak, M., J., Wirtualna Edukacja, seria Szkoła, Internet, Intranet., MIKOM, Warszawa, 2000, ISBN 83-7279-032-9.
  7. MENIS 2003, dokument Ministerstwa Edukacji i Sportu, kwiecień 2003, http://www.men.waw.pl/ pytania/ pyt_39.htm.
  8. Nagórski, R., Koncepcja wykorzystania i rozwoju edukacji na odległość w Polsce. Tekst opracowany przez prof. Romana Nagórskiego, jako autorska synteza głosów nad tekstem wyjściowym dr-a Wojciecha Gilewskiego oraz uwag zgłoszonych do pierwszej wersji opracowania prof. R. Nagórskiego w ramach szerokiej konsultacji przeprowadzonej przez Ogólnopolskie Centrum Edukacji Niestacjonarnej w pierwszym kwartale 2000 r., OCEN, Warszawa, październik 2000 r.
  9. Saba, F., Distance Education: Foundations and Fundamental Concepts, http://www.distance-educator.com/de_ezine/article.php?sid=164, luty, 2003.
  10. Saba, F., Distance Education: An Introduction, http://www.distance-educator.com /portals/ research_ deintro.html, luty, 2003.
  11. [WBEC, 2000], The Power of the Internet for Learning: Final Report of Web-Based Education Commission, http://www.ed.gov/offices/AC/WBEC/FinalReport/WBE CReport.pdf, December, 2000.
  12. What is Distance Education? Defining the Concepts and Terms Which Have Characterized the Field - http://www.distance-educator.com/index1a101600.phtml.