ANALIZA KOSZTÓW W NAUCZANIU OTWARTYM I NA ODLEGŁOŚĆ

Model nauczania otwartego i na odległość staje się coraz bardziej popularny nie tylko na świecie, ale również w Polsce. Niniejszy tekst to teoretyczne rozważania i próba odpowiedzi na pytania: Jakie są koszty związane z tym modelem kształcenia? Co jest droższe: kształcenie tradycyjne, czy kształcenie zdalne?

W naszych rozważaniach posłużymy się analizą kosztów efektywnych. Jest to technika, która pozwala na podjęcie decyzji przy wyborze pewnych rozwiązań, poprzez analizę poniesionych kosztów i spodziewanych efektów.

Na początku zdefiniujemy pojęcie nauczania otwartego i na odległość w aspekcie kosztów, efektywności (effectiveness) (skuteczności, wydajności) nauczania oraz ponoszonych na ten cel kosztów efektywnych (cost-effectiveness). Pozwoli to nam lepiej prześledzić problematykę kosztów ponoszonych w modelu nauczania otwartego i na odległość na tle kosztów edukacji tradycyjnej.

Nauczanie otwarte i na odległość - definicja

Określenie nauczanie otwarte i na odległość jest bardzo pojemne. Pod tym pojęciem możemy umieścić zarówno kształcenie korespondencyjne (correspondence education), nauczanie na odległość (distance education), czy też nauczanie otwarte (open learning). Jest znacznie łatwiej określić co kryje się pod słowami "nauczanie otwarte" i "nauczanie na odległość".

Pojęcie "nauczanie na odległość" (NnO) określa raczej metodę (model) kształcenia na odległość (jak należy postępować, aby można było skutecznie uczyć na odległość). Natomiast pojęcie "nauczanie otwarte" wyraża raczej motywację (dlaczego i w jakim celu jest stosowana metoda nauczania otwartego w systemie edukacyjnym).

Według Keegana (1990) ogólna definicja charakteryzująca NnO jest następująca:

• student i nauczyciel są od siebie odseparowani (dzieli ich pewna odległość),
• w procesie kształcenia uczestniczy instytucja edukacyjna,
• stosowane są techniczne media,
• zapewniona jest dwustronna komunikacja.

Inną definicję NnO zaproponował O. Peters (1993): NnO jest najbardziej nowoczesną formą kształcenia ze wszystkich dotychczas stosowanych (DE is the most industrialised form oft teaching and learning). Takie ujęcie wyraźniej sygnalizuje NnO jako nowy trend w procesie kształcenia niż chwilową technologiczną innowację.

Pozostawiając trzy elementy w powyższej definicji Rumle (1992 i 1997) zaproponował zdefiniowanie nauczania otwartego i na odległość (NOnO) jako systemu. Według niego NOnO obejmuje trzy podsystemy:

• podsystem kierujący (the regulatory subsystem),
• podsystem materiałów (the materials subsystem) oraz,
• podsystem wspomagający studenta (the student support subsystem).

• "stosowane są techniczne media" odpowiada zdanie "podsystem materiałów",
• "zapewniona jest dwustronna komunikacja" odpowiada zdanie "podsystem wspomagający studenta", a zdaniu
• "w procesie kształcenia uczestniczy instytucja edukacyjna" odpowiada zdanie "podsystem kierujący".

Definicja Petersa , że NnO jest najbardziej nowoczesną formą kształcenia ze wszystkich dotychczas stosowanych została zaproponowana we wczesnych latach 70-tych. Wtedy to Schultz (1961) i Becker (1974) zastosowali swoją metodę księgowania (growth accounting) do powojennej analizy kosztów w edukacji w Wielkiej Brytanii i w Niemczech. Pozwoliło to po raz pierwszy potraktować edukację jako inwestycję, niż zwykłe konsumowanie wytworzonych dóbr. Takie podejście zainteresowało ekonomistów oraz znacznie przyczyniło się zastosowania różnych ekonomicznych technik analitycznych w sektorze edukacji.

Pojęcie kosztów efektywnych zostało po raz pierwszy wprowadzone w Amerykańskim Departamencie Obrony w latach 50-tych. Aby lepiej zrozumieć pojęcie kosztów efektywnych w pierwszej kolejności omówimy krótko pojęcie kosztów i efektywności.

Koszty. Ogólne pojęcie kosztów jest powszechnie znane. Encyklopedia Powszechna PWN podaje następującą definicję: "Koszty - element rachunku ekonomicznego obrazujący, w formie pieniężnej, nakłady na produkcję". W ramach ogólnego pojęcia "koszty" istnieją podkategorie kosztów: np. koszty stałe, koszty własne, koszty efektywne itd.

Efektywność. Istnieje wiele definicji efektywności ekonomicznej. "Przez efektywność ekonomiczną należy rozumieć rezultat pewnej ekonomicznej działalności, określonej przez stosunek efektu do poniesionego nakładu" (Encyklopedia Powszechna PWN). Efektywność ekonomiczna zależy m. in. od wysokości poniesionych kosztów produkcji, organizacji pracy, jej wydajności itd.

W aspekcie edukacyjnym pojęcie "efektywność" jest pojęciem powszechnie znanym, ponieważ określa ono wynik procesu edukacyjnego, a jego rezultaty mogą być mierzalne odpowiednimi narzędziami.

Koszty efektywne. Istnieje pewna analogia pomiędzy efektywnością ekonomiczną a kosztami efektywnymi. W przypadku efektywności ekonomicznej istnieją dwa podejścia dla istoty kosztów efektywnych poprzez:

1. maksymalizację efektów w zastosowanej strategii edukacyjnej,
2. minimalizację kosztów przy wyborze odpowiedniej strategii edukacyjnej.

• szacowanie efektywności (assessing effectiveness) - analiza kosztów efektywnych jest ważnym elementem w procesie podejmowania decyzji,
• oszacowanie wydatków (estimating costs),
• określenie opłacalności (comparing cost-effectiveness ratios). Koszty efektywne bazują zwykle na średniej nakładów (kosztów) przypadających na jednego studenta. Pozwala to w zasadzie na szybkie obliczenie zysku, a tym samym na podjęcie decyzji do szukania alternatywnego, np. tańszego rozwiązania.

Jeśli chodzi o strukturę nakładów finansowych, to w systemie NOnO jest ona bardziej złożona niż struktura w tradycyjnym systemie edukacyjnym.

Określiliśmy wcześniej edukację na odległość jako sytuację, gdzie student i nauczyciel są od siebie odseparowani tzn. dzieli ich pewna odległość. Tą separację eliminują media takie jak, materiały drukowane, radio, telewizja, Internet itd., a które pozwalają na prowadzenie procesu edukacyjnego na odległość. Ponieważ właśnie media odgrywają kluczową rolę w tym modelu kształcenia ważnym zadaniem jest poznanie ich skuteczności (efektywności) w procesie dydaktycznym.

Tabela 1. Podział technologii stosowanych w NOnO.

	Media naturalne	Media komunikacyjne
Przykłady	Materiały drukowane, radio i telewizja, kasety audio i wideo, CD-ROM-y, Internet	Tutoriale, Computer Mediated Communication (CMC), audiokonferencje, wideokonferencje, Internet
Rodzaj interaktywności	Interaktywność wewnętrzna	Interaktywność zewnętrzna
Struktura kosztów	Duże koszty stałe	Głównie koszty zmienne
Czasowy tryb pracy	Asynchroniczny	Przeważnie synchroniczny
Pedagogiczny tryb pracy	Indywidualny kontakt nauczyciela z uczniem	Umożliwiają różnym grupom lub osobom uczącym się komunikowanie się z nauczycielem

Model obliczeniowy

Zastosowanie technologii w NnO stało się powszechne od momentu, jak narodziła się technologia. Ale zastosowanie tych technologii w NnO miało istotny wpływ na całkowitą kalkulację kursów oferowanych w trybie zdalnym. Zdefiniujemy teraz funkcję kosztów całkowitych następującym wyrażeniem:

TC(s) = F + V*s

gdzie: TC - koszty całkowite (total costs), F - koszty stałe (fixed costs), V - koszty zmienne (variable costs), s - liczba studentów.

Koszty stałe nie zależą od poziomu aktywności systemu, podobnie jak koszty transmisji radiowej nie zależą od liczby słuchaczy. Natomiast koszty zmienne zależą od poziomu aktywności.

Jeśli przyjmiemy, że koszty całkowite w NOnO możemy opisać w taki sam sposób jak w edukacji tradycyjnej (conventional education - CE), to nasza funkcja będzie miała następującą, odpowiednią dla NOnO i nauczania tradycyjnego CE, postać:

TC_ODL(s)  = F_ODL   +V_ODL*s

TC_CE (s)    = F_CE   + V_CE*s

gdzie:

-        TC_ODL - koszty całkowite ponoszone w NOnO, F_ODL – koszty stałe ponoszone w NOnO, V_ODL - koszty zmienne ponoszone w NOnO, 

-        TC_CE - koszty całkowite poniesione w edukacji tradycyjnej, F_CE – koszty stałe poniesione w edukacji tradycyjnej, V_CE - koszty zmienne poniesione w edukacji tradycyjnej, 

-        s – liczba studentów.

Poniżej przedstawiono (Rys. 1) wykres, na którym pokazano, że model kształcenia otwartego i na odległość jest bardziej kosztowny przy małej liczbie studentów w porównaniu z kształceniem tradycyjnym. Przy pewnej grupie studentów (punkt przecięcia) koszty całkowite poniesione na kształcenie otwarte i zdalne oraz na kształcenie tradycyjne są takie same. Natomiast wzrost liczby studentów pokazuje, że całkowite koszty poniesione na kształcenie otwarte i na odległość są mniejsze niż koszty przeznaczone na kształcenie tradycyjne, tzn. TC_ODL(s)< TC_CE(s).

Rys. 1. Przebieg całkowitych kosztów w modelach NOnO i tradycyjnym CE w zależności od liczby studentów s.

Jeśli podzielimy funkcję kosztów całkowitych TC(s) przez liczbę studentów s, to otrzymamy funkcję kosztów średnich AC(s) (average cost function:)

AC(s) = TC(s)/s = F/s + V,

która czyni punkt przecięcia bardziej czytelnym i wyrazistym. Przy wzroście liczby studentów s F/s --›0, zatem AC(s) --›V. Jest to silny argument, który czyni model NOnO znacznie tańszym niż model nauczania konwencjonalnego. Ponieważ koszty zmienne dla NOnO są niższe (nie trzeba budować pomieszczeń klasowych, sal wykładowych lub akademików dla studentów), zatem koszty średnie (lub koszty jednostkowe) dla modelu NOnO będą ulegały zmniejszeniu w porównaniu z kosztami średnimi (lub kosztami jednostkowymi) dla modelu tradycyjnego. Ilustruje to Rys. 2.

Rys. 2. Przebieg kosztów średnich w modelach NOnO i tradycyjnym CE w zależności od liczby studentów s.

Dalszy ważny element związany z funkcją kosztów to koszty krańcowe (marginal cost - MC). Oznaczają one, jakie koszty musi ponieść jeden student, jeśli chciałby się przyłączyć do systemu kształcenia. Opisane są one formułą:

MC(s) = TC(s+1) - TC(s) = F+V*(s+1) - (F+V*s) = F + V*s + V - F - V*s = V

Ponieważ w modelu NOnO koszty zmienne są znacznie niższe, niż w modelu tradycyjnym, zatem koszty jakie musi ponieść jeden student, jeśli chciałby się przyłączyć do systemu kształcenia NOnO, są niższe w porównaniu z modelem tradycyjnym.

Podsumowanie

Jeśli jest możliwe nauczanie z wykorzystaniem dowolnego medium (dowolnej technologii), to istnieją silne teoretyczne podstawy z których wynika, że NOnO jest bardziej efektywne, niż system tradycyjnego kształcenia.

Empiryczne dowody na poparcie tej tezy można znaleźć w [1]. Tam też można znaleźć literaturę źródłową cytowaną w tym tekście.

Literatura

Niniejszy tekst został opracowany w oparciu o artykuły:

1. Huelsmann T., Literature review on cost-effectiveness in ODL systems, (working document), May 1997, Internet.
2. Huelsmann T., The costs of distance education, artykuł znajduje się w Higher Education Open and Distance Learning, ed. Keith Harry, COL 1999.