|
PUBLIKACJE HIPERTEKSTOWE I ICH ROLA W ROZWOJU EWOLUCJI WIEDZY Wprowadzenie Media mają znaczący wpływ na rozwój wiedzy w społeczeństwie. Hipertekstowe medium może znacznie przyśpieszyć rozwój poznania w społeczeństwie poprzez publikowanie, przesyłanie i ewolucję pomysłów. To medium doskonale uzupełnia inne media, dając pełną swobodę wyrażania swoich opinii i poglądów. Daje ono również bezpośrednie korzyści wspomagając intelektualnie społeczeństwa, budując zgodę i jednocześnie zwiększając zasięg i skuteczność intelektualnego wysiłku.
Poniższy tekst to próba przedstawienia przez K. Erica Dexlera roli publikacji hipertekstowych w rozwoju ewolucji poznania.
Wiedza jest bardzo cenna i stale wzrasta w procesie ewolucyjnym. Aby zdobyć cenną wiedzę szybciej, musimy pomóc jej w szybszym rozwoju. Proces ewolucyjny odbywa się poprzez różne wariacje i selekcje replikatorów. W ewolucji życia replikatory to geny, które przechodzą różne mutacje w płciowych rekombinacjach i w ostateczności, wyselekcjonowane, odnoszą sukces w procesie reprodukcyjnym. W ewolucji poznania replikatorami są idee, które ewoluują w ludzkich umysłach na podobieństwo ewolucji życia, odnosząc lub nie swój ewolucyjny (reprodukcyjny) sukces w nowych umysłach. Te idee to memy (memes) według terminologii autora książki R. Dawkinsa "Samolubny gen" (The Selfish Gene). Ewolucyjna epistemologia utrzymuje, że wiedza wzrasta w procesie ewolucji. Zwierzęta a nawet rośliny posiadają pewną wiedzę o zasadach funkcjonowania ich środowisk, a wiedza ta, zakodowana w jakiś sposób w ich genach, z pewnością również ewoluuje. Tak jak geny, ludowe tradycje są również przekazywane z pokolenia na pokolenie. Nie wszystkie z nich przetrwały, a te co przetrwały zawdzięczają swoje istnienie tendencji utrzymywania się przy "życiu". Sławny filozof Karl Poper opisał naukę w ramach procesu ewolucyjnego jako proces prób i błędów (conjecture and refutation), który zawiera w sobie wariacje (możliwości) i selekcje (dobór naturalny). Społeczność naukowa rozwinęła w sobie z niezwykłą starannością możliwość ewaluacji, efektywnej replikacji, wariacji (możliwości) oraz selekcji nowych pomysłów. Konferencje naukowe, sympozja, warsztaty, czasopisma są doskonałymi narzędziami do powielania nowych idei, teorii i modeli naukowych. Stały się one, w pewnym sensie, pułapką dla nowych wyzwań naukowych, gdzie zostają one poddane wnikliwej recenzji i ocenie, a w przypadku np. modeli matematycznych lub fizycznych są one poddane przez wybitnych fachowców rygorystycznemu procesowi ścisłej weryfikacji obliczeniowej i eksperymentalnej. Każda społeczność rozwija nowe pomysły, ale tylko społeczność naukowa weryfikuje je z niezwykłą surowością i starannością w oparciu o wypracowane latami mechanizmy selekcji i doboru, a które zostały oparte o obowiązujące zasady krytycznej dyskusji. Aby ulepszyć zasady krytycznej dyskusji i zdynamizować rozwój poznania należy ulepszyć zasady replikacji i selekcji nowych pomysłów oraz wzmocnić mechanizmy ich powielania, filtrowania i dystrybucji oraz ich zaindeksowania w społeczeństwie. Zastosowane media do propagacji idei mogą wzmóc lub osłabić ich znaczenie.
Rodzaj medium może mieć istotny wpływ na krytyczną dyskusję, a w konsekwencji również wpływ na ewolucję poznania. Rozważmy sytuację, w której brak nowoczesnego medium drukowanego mógłby utrudnić proces przekazu: wyobraźmy sobie badania naukowe i publiczną nad nimi debatę na świecie w sytuacji, kiedy wszystkie publikacje są bardzo rzadkie i kosztowne lub taką sytuację, że na świecie nie ma bibliotek naukowych, indeksów rzeczowych lub zbiorów cytatów. Oczywiście te niedogodności znacznie utrudniłyby rozwój wiedzy i przyczyniłyby się do zmniejszenia tempa jej dystrybucji (przekazu) oraz ewaluacji nowych pomysłów. Nawet jeśli te zmiany staną się jeszcze gorsze, to medium, które umożliwi szybsze publikowanie krótszych prac i umieszczanie ich w powszechnie dostępnych, dobrze zaindeksowanych archiwach, powinno znacznie poprawić sytuację. Naiwna idea, że media nie odgrywają istotnej roli w procesie poznania, wydaje się być niemożliwa do utrzymania. W konsekwencji zmiana medium, jego replikacja oraz selekcja może być w podobny sposób opisywana z wykorzystaniem znajomych pojęć takich jak: ekspresja, transmisja oraz ewaluacja. Te klasyfikacje dostarczają badającym analitycznej struktury, która pozwoli na poddanie wnikliwej krytyce hipotezy: czy i w jaki sposób media mają wpływ na rozwój poznania.
W dzisiejszych czasach telewizja jest najnowszym i najbardziej popularnym środkiem masowego przekazu. Lecz nie wydaje się ona być odpowiednim tematem do krytycznej dyskusji. Jej kosztowny, limitowany dostęp ogranicza zasięg oryginalnych pomysłów, a polityczne regulacje znacznie pogarszają ten problem. Jej natura - ciągły strumień efemerycznych dźwięków i obrazów zalewający telewizyjne kanały - nie nadaje się zbyt dobrze do wyrażania skomplikowanych, połączonych zbiorów informacji. Przekaz nowości jest często bardzo szybki, lecz forma jej przekazu jest często pobieżna i niezgrabna, co znacznie utrudnia jej zaindeksowanie, składowanie i następnie późniejsze odzyskanie. Taki sposób przetwarzania informacji może doprowadzić do wyemitowania w telewizji błędnych i złych informacji. Oczywiście jest bardzo trudno pilnować jakości i poprawności nadawanych informacji telewizyjnych, chyba że robi to sama telewizja. Podobne uwagi można odnieść do audycji radiowych.
Medium publikacyjne oparte o zadrukowany papier wydaje się być lepszym medium, niż medium telewizyjne. Zawiera dużo wolnej przestrzeni, jest niedrogie i bardzo wyraziste. Papierowe książki i czasopisma stały się znakomitym środkiem wyboru do wyrażania najbardziej wyrafinowanych pomysłów ludzkości. Wydrukowane materiały mogą wiele znosić: być kopiowane, składane do akt oraz poddawane wycenie. Książki i czasopisma mogą również być poddawane (trochę niewygodnej) dystrybucji, chociaż jest ona powolna oraz dostęp do niech jest nieco utrudniony. Pomimo tych niewygód książka i czasopisma w wersji papierowej jest nadal ważnym medium komunikacyjnym. Papierowe publikacje są największą słabością w procesie ewaluacyjnym. Jako przykład niech posłuży czasopismo naukowe, które recenzuje wszystkie napływające artykuły. Rozważmy cały proces weryfikacji pracy od chwili jej złożenia przez autora w redakcji do chwili jej opublikowania na łamach czasopisma: Po napisaniu pracy, która zawiera nowy pomysł, autor składa ją w redakcji, gdzie zostaje ona wstępnie przeczytana przez redaktora. Następnie redaktor ustala recenzenta lub recenzentów, którzy dokonają krytycznej analizy pracy, zgodnie z obowiązującymi naukowymi wymogami i standardami. Taki proces jest zwykle albo długi, albo krótki i zależy od wewnętrznych redakcyjnych procedur. Załóżmy, że procedura naukowej weryfikacji pracy trwała jeden miesiąc i potrzebny jest również jeden miesiąc, żeby czasopismo zostało wydrukowane, a następnie rozprowadzone wśród zainteresowanych osób. Opublikowany artykuł wywołał szereg krytycznych uwag w gronie naukowców i spowodował lawinę nowych prac, które wpłynęły do redakcji czasopisma. Prace te muszą znowu zostać poddane procesowi weryfikacji itd. Mija czasami jeden rok i więcej, do czasu kiedy autor nowego pomysłu może ustosunkować się na łamach czasopisma i dokonać modyfikacji swojego pomysłu. W międzyczasie opublikowane prace znalazły się w archiwach bibliotek, nawet jeśli zawierają one błędnie sformułowane teorie i hipotezy, których nie można już poprawić w tych pracach. Pociąga to za sobą skutek wprowadzania w błąd przyszłych czytelników, których doświadczenie w tej dziedzinie nie jest wystarczające.
Opisaną powyżej słabą stronę publikacji drukowanych można wzmocnić w małych komunikujących się ze sobą grupach. Właśnie w tych grupach można zwiększyć dynamizm i elastyczność wyrażania, przekazu i ewaluacji, lecz cena jaką musimy zapłacić za te udogodnienia jest bardzo wysoka, gdyż pojemność takiej grupy ogranicza się tylko do małych społeczności. Ma to znaczący wpływ na jakość i rozpiętość poddanych krytyce nowych, dobrych lub złych pomysłów.
Systemu oferujące tekstowe konferencje komputerowe to kombinacja szybkich mediów elektronicznych i tekstów elektronicznych, w których zostały zachowane właściwości papierowych mediów tekstowych. Ten udany mariaż mediów znacznie zwiększył interakcje i poprawił dystrybucję w małych tematycznych grupach. W początkowym okresie tekstowe konferencyjne systemy komputerowe miały wiele wspólnego z hipertekstowymi systemami publikacyjnymi, lecz w chwili obecnej każde z nich wyewoluowało w innym kierunku.
Medium hipertekstowe charakteryzuje się unikalną właściwością znacznie ułatwiającą podążanie za dokumentami. Ta unikalna właściwość to hiperlinki, które pozwalają na swobodne poruszanie się od dokumentu do dokumentu, bez koniecznej znajomości aktualnego usytuowania dokumentu. System publikacji hipertekstowej stał się systemem otwartym i stosunkowo niedrogim, umożliwiającym na swobodne wyrażanie swoich idei ujętych w przejrzystych dokumentach elektronicznych, logicznie połączonych ze sobą strukturą hiperlinków. System ten umożliwił swobodny przepływ informacji pomiędzy dużymi i małymi grupami społecznymi oraz znacznie ułatwił kontakt pomiędzy wybitnymi myślicielami a przeciętnymi obywatelami danej społeczności.
Pełny dokument hipertekstowy (full-hypertext), zaopatrzony w hiperlinki, umożliwia swobodne poruszanie się pomiędzy elektronicznymi dokumentami we wszystkich kierunkach. Niepełny dokument hipertekstowy (semi-hypertext), umożliwia swobodne poruszanie się tylko w jednym kierunku, np. w kierunku referencji. Mały dokument hipertekstowy (fine-grained hypertext), zawiera krótkie prace, które obejmują zarys struktury nowych przyczynków i teorii lub komentarze od innych prac. Publiczne hiperteksty to cały system publikowania hipertekstów dostępny w nieokreślonym czasie dla ogółu społeczeństwa i nie jest zależny od wielkości tego społeczeństwa. System ten powinien doskonale funkcjonować na obu płaszczyznach: geograficznej i organizacyjnej i nie powinien być kontrolowany i kierowany przez jakąś nadrzędną organizację. Powinien być również dostępny dla szerokiego, publicznego forum. Prywatne hiperteksty to zamknięty i kontrolowany system publikowania hipertekstów. Filtrowane hiperteksty (filtered hypertext) to taki rodzaj hipertekstów, gdzie dostęp do innych dokumentów hipertekstowych jest kontrolowany przez specjalne oprogramowanie komputerowe. Nie filtrowane hiperteksty (bare hypertext) to taki rodzaj hipertekstów, gdzie dostęp do innych dokumentów hipertekstowych nie jest kontrolowany przez specjalne oprogramowanie komputerowe. W tym krótkim opracowaniu nie przedstawiono dalszych rozważań autora. Zainteresowanego Czytelnika odsyłamy do cytowanego poniżej źródła.
Wnikliwa obserwacja ujawnia, że następuje dynamiczna ewolucja poznania, a współczesne media odgrywają w niej kluczową rolę. Publikacje hipertekstowe stały się szybkim, wygodnym i niezbyt drogim medium do wyrażania, publikowania i przekazu nowych pomysłów, dając nową możliwość szybkiej ich ewaluacji w społecznym wymiarze. Publikacje hipertekstowe dają wymierne korzyści w intelektualnym kształtowaniu społeczeństwa, w budowaniu społecznego konsensusu oraz w zwiększaniu zasięgu i skuteczności intelektualnego wysiłku. Jeff Conklin podsumowuje w następujący sposób korzyści jakie daje nam hipertekst:
Źródła: Tekst opracowano na podstawie artykułu: K. Eric Drexler, Hypertext Publishing and the Evolution of Knowledge, Foresight Institute, 1997. Cytowani autorzy znajdują się w w/w pracy. Opracowanie: MJK.
|